I OZ 392/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Morys po rozpoznaniu w dniu 7 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 27 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 95/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego w Rzeszowie z dnia [...] grudnia 2014 r. [...] w przedmiocie odmowy wprowadzenia zmian w operacie ewidencji gruntów i budynków postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 27 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 95/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił J. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W jego uzasadnieniu Sąd wskazał, że w oświadczeniu o stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach złożonym na urzędowym formularzu skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz dwoma synami, z których jeden studiuje, zaś drugi – podobnie jak skarżący, jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Działalność gospodarcza żony z braku dochodów została zawieszona, z powodu wymiany drzewostanu zysku nie przynosi także prowadzone przez skarżącego gospodarstwo rolne o pow. 1,42 ha (uprawy sadownicze i jagodowe). Z braku dochodów i oszczędności, skarżący i jego żona zmuszeni są do korzystania z pożyczek u rodziny. Miesięczne koszty utrzymania gospodarstwa (opłaty za wodę, wywóz nieczystości, podatki, ubezpieczenia, koszty energii elektrycznej i opału) wynoszą ok. [...] zł, do czego dochodzą wydatki na zakup żywności, odzieży, obuwia, środków czystości, materiałów stosowanych w gospodarstwie domowym i rolnym oraz na utrzymanie studiującego syna. Dodatkowe obciążenie stanowi spłata zaciągniętych na remont domu kredytów hipotecznych (ok. [...] zł miesięcznie). Wraz z osobami wspólnie gospodarującymi skarżący nie uzyskuje dochodu, zalega z opłatami i podatkami, nie posiada środków na zapewnienie rodzinie minimum egzystencji. W odpowiedzi na skierowane wezwanie skarżący wskazał ponadto, że wydatki na wyżywienie, odzież i środki czystości to średnio ok. [...] zł /osobę miesięcznie. Za taki sam okres opłaty za energię elektryczną wynoszą – [...] zł, gaz i ogrzewanie – [...] zł, wodę i kanalizację – [...] zł, wywóz nieczystości – [...] zł, zakwaterowanie studiującego syna – [...] zł, bilet – [...] zł, wyżywienie, odzież i pomoce naukowe – [...] zł. Aktualnie nie posiada środków finansowych umożliwiających bieżące zaspokajanie wydatków i zobowiązań. Przelewy na załączonych do akt sprawy rachunkach bankowych, opisane jako wynagrodzenie, wykonywane są na żądanie banku, w celu utrzymania limitu debetowego. Nieregularne przychody uzyskiwane są ze sprzedaży odzieży oraz używanych przedmiotów gospodarstwa domowego. Posiadany budynek magazynowy o pow. 440 m² wykorzystywany jest do przechowywania narzędzi i sprzętu rolniczego. Z braku środków finansowych nie są użytkowane posiadane samochody: Audi 80 (rok prod. 1992), Opel Astra (2002) i VW Transporter (2005). Skarżący podniósł, iż nie pobiera dopłat do produkcji rolnej, a z powodu stwierdzonych niezgodności w wykazanych gruntach, nałożono na niego sankcję w wysokości [...] zł. Wnioskodawca od swojej matki otrzymał pożyczkę w kwocie [...] zł. Postanowieniem z dnia 9 lutego 2015 r. referendarz odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wskazując, że pomimo braku wykazania jakichkolwiek dochodów, wszystkie potrzeby życiowe skarżącego i członków jego rodziny, jak wynika z załączonej dokumentacji, były na bieżąco zaspokajane. We wniesionym sprzeciwie skarżący podniósł, że poniesienie kosztów postępowania sądowego pozostaje poza zakresem jego możliwości. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż skarżący nie wykazał w sposób wiarygodny i rzetelny swojej sytuacji majątkowej, co skutkuje brakiem możliwości jednoznacznego ustalenia, jakie jest aktualne źródło utrzymania jego i członków najbliższej rodziny. Wyjaśnienia w tym zakresie, mające wykazać trudną sytuację spowodowaną brakiem dochodów Sąd uznał za niespójne, a wręcz za sprzeczne. We wniosku PPF skarżący podał, że korzysta z pożyczki u rodziny, którą będzie zmuszony zwrócić z chwilą podjęcia pracy i uzyskania stabilności finansowej, w sprzeciwie wskazał na jej jednorazowy i doraźny charakter oraz, że podlegała natychmiastowej spłacie (nie wyjaśniając, z jakich środków, skoro została wydatkowana na bieżące potrzeby, a on sam nie podjął pracy), końcowo na nieregularne przychody ze sprzedaży posiadanych rzeczy i pożyczkę od matki. Deklarując "zaległości w opłatach i podatkach" nie skonkretyzował, jakich zobowiązań, za jaki okres i w jakiej wysokości dotyczą. Sąd I instancji wskazał również, że przy deklarowanych miesięcznych obciążeniach finansowych wynoszących ponad [...] tys. zł /spłata kredytów – ok. [...] zł, utrzymanie gospodarstwa (opłaty) – ok. [...] zł oraz bieżące utrzymanie 4 osób (żywność, odzież, środki czystości, wydatki studiującego syna) – ok. [...] zł/, biorąc pod uwagę upływ czasu od uzyskania przez wnioskodawcę statusu bezrobotnego ([...] styczeń 2013 r.), utraty przez niego prawa do zasiłku ([...] styczeń 2014 r.) oraz zawieszenia działalności gospodarczej przez żonę ([...] grudnia 2014 r.), zaległości płatnicze powinny być znaczne, podczas gdy skarżący dowodzi, iż nie posiada żadnych. Trudno uznać w ocenie Sądu, aby do pokrycia tych wydatków w dłuższym okresie czasu wystarczające były dochody pochodzące ze sprzedaży posiadanych rzeczy lub uzyskane w ramach pożyczki od matki. Przedstawione wyciągi z rachunków bankowych skarżącego i jego żony wskazują na stałe regulowanie płatności związanych z bieżącymi zakupami, rachunkami i spłatą kredytów bankowych. Wynika z nich także dokonywanie doraźnych własnych wpłat gotówkowych, określanych jako "wynagrodzenie", w tym 16 grudnia 2014 r. - [...] zł, 3 i 28 stycznia 2015 r. – [...] i [...] zł, 2, 11 i 12 lutego 2015 r. – [...], [...] i [...] zł, których źródła finansowania nie ujawnił, tak samo jak w stosunku do wpłat na rachunek bankowy studiującego syna (8 grudnia 2014 r. – [...] zł, 6 styczeń 2015 r. – [...] zł, 4 i 23 luty 2015 r. – [...] i [...] zł). W kontekście powyższego Sąd meriti uznał, że skarżący nie wywiązał się z ciążącego na nim obowiązku wykazania przesłanek do przyznania prawa pomocy, a tym samym, że sytuacja materialna jego i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania we własnym zakresie. Dlatego na podstawie 246 § 1 w związku z art. 245 § 2 i 3, art. 255 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej: P.p.s.a. – orzekł jak wyżej. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł J. P. zarzucając nieuwzględnienie jego trudnej sytuacji finansowej oraz niewłaściwą ocenę zebranych w sprawie dokumentów. Skarżący wskazał, iż pomimo dostarczenia wszystkich wymaganych przez Sąd dokumentów oraz złożenia dodatkowych wyjaśnień, dokonał on błędnej oceny posiadanych informacji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z brzmieniem art. 199 P.p.s.a. - strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 P.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od tej zasady. Zatem jako wyjątkowa podlega wykładni zawężającej. Trzeba też pamiętać, że jest ona swoistą formą dotowania przez Skarb Państwa podmiotów, które ze względu na naprawdę nadzwyczaj trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść w pełni wymaganych prawem kosztów postępowania, a brak środków finansowych stanowi przeszkodę uniemożliwiającą im dochodzenie swych praw przed sądem. Jak to już wyjaśnił Sąd pierwszej instancji, w myśl art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym (zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie m.in. adwokata) następuje wówczas, gdy osoba wnioskująca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej żądanie w tej materii. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające, do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego prezentacji przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata przyjmując, że nie było możliwe dokonanie pełnej oceny jego sytuacji majątkowej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przezeń ocena wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa. Wojewódzki Sąd Administracyjny zasadnie wskazał, że skarżący ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie przedstawił wszystkich informacji mających znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku. Nie dołożył zatem należytej staranności w wykazaniu, że jest osobą, która nie może ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Również w zażaleniu wniesionym do Naczelnego Sądu Administracyjnego, strona w żaden sposób nie odniosła się do wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nieścisłości. Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia szerokiego i z urzędu postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżących ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. W tej sprawie, zarówno referendarz sądowy, jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny, wskazywali przede wszystkim na brak możliwości jednoznacznego ustalenia aktualnego źródła utrzymania skarżącego i członków jego najbliższej rodziny. Nie sposób bowiem uznać za przekonywujące wyjaśnienia skarżącego, że wszelkie potrzeby zarówno własne jak i członków rodziny - przy deklarowanych miesięcznych obciążeniach finansowych wynoszących ponad [...] tys. zł - pokrywa wyłącznie z pożyczek udzielonych mu przez rodzinę oraz sprzedaży bliżej nieokreślonych "rzeczy". Wnioskodawca decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Skoro środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że prawo pomocy należy mu przyznać. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący nie wykazał także niemożności podejmowania działalności zarobkowej - choćby dorywczej. Z akt sprawy nie wynika, aby był on całkowicie, czy też częściowo niezdolny do pracy. Przyjąć więc wypada, że skarżący ma możliwość podjęcia jakiejkolwiek działalności zarobkowej, również poszukując zatrudnienia "na własną rękę". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych, jak i niepodejmowania działalności zarobkowej, przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone (p. też postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. akt I FZ 464/04, I FZ 465/04, II FZ 211/05, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na prowadzenie takiej sprawy. Godzi się na koniec podkreślić, iż zażalenie pozbawione jest jakichkolwiek konkretów, które pozwoliłyby na dokonanie odmiennej oceny sytuacji materialnej skarżącego, niż wynika to z ustaleń poczynionych przez Sąd meriti. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.