I OSK 544/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.) po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H. O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 grudnia 2015 r., sygn. akt III SA/Po 1838/14 w sprawie ze skargi H. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia solidarnie obowiązku zapłaty kosztów związanych z usunięciem, przechowywaniem oraz oszacowaniem wartości pojazdu uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] i decyzję Starosty Ostrowskiego z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...]. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2015 r., sygn. akt III SA/Po 1838/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę H. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia solidarnie obowiązku zapłaty kosztów związanych z usunięciem, przechowywaniem oraz oszacowaniem wartości pojazdu. Wyrok zapadł na tle następujących okoliczności sprawy: Starosta Ostrowski decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] orzekł o nałożeniu solidarnie na H. O. i M. K. obowiązku zapłaty kwoty 13.891 zł tytułem kosztów usunięcia, przechowywania oraz oszacowania wartości pojazdu marki [...] w terminie 30 dni. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu 29 marca 2012 r. Policja stwierdziła kierowanie spornym pojazdem przez osobę nietrzeźwą i nieposiadającą dokumentów uprawniających do kierowania pojazdami. Wydano dyspozycję usunięcia pojazdu z drogi w trybie art. 130a ustawy Prawo o ruchu drogowym. Pojazd nie został odebrany z parkingu przez osobę uprawnioną w terminie 3 miesięcy od zatrzymania – H. O. (właściciela) i M. K. (dysponenta pojazdu). Postanowieniem z dnia 19 lipca 2013 r. Sąd Rejonowy w Ostrowie Wielkopolskim orzekł o przepadku pojazdu na rzecz Powiatu Ostrowskiego. Wobec powyższego, organ I instancji powołując się na uchwałę Rady Powiatu Ostrowskiego z dnia 27 czerwca 2011 r. nr VIII/66/2011 w sprawie ustalenia wysokości opłat za usunięcie pojazdu z drogi oraz jego parkowanie na parkingu strzeżonym zmienioną uchwałą z dnia 30 listopada 2011 r. nr X/101/2011 oraz uchwałę z dnia 28 września 2012 r. nr XX/195/2012 w sprawie ustalenia wysokości opłat za usunięcie pojazdu z drogi oraz jego parkowanie na parkingu strzeżonym, orzekł o obowiązku zapłaty wskazanej kwoty. W odwołaniu H. O. wskazała, że została zmuszona groźbami przez byłego konkubenta M. K. do kupienia spornego pojazdu. Nie ma obecnie środków finansowych na uiszczenie opłaty określonej przez organ I instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu decyzją z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ II instancji wskazał, że H. O. jest zobowiązana do uiszczenia opłaty jako właściciel pojazdu, co wynika z przepisów art. 130a ustawy Prawo o ruchu drogowym. W odrębnym postępowaniu strona może natomiast wnosić o umorzenie spornych kosztów. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu H. O. podnosiła, że stroną postępowania winien być jedynie jej były konkubent M. K. Skarżąca wskazała, że została zmuszona groźbami przez byłego konkubenta do kupienia spornego pojazdu. Do umowy użyto bez jej wiedzy i zgody jej dowodu osobistego, który był nieważny. Na umowie kupna spornego pojazdu nie ma jej podpisu. Sporne koszty winny być uiszczone przez M. K. i M. P. – poprzedniego właściciela samochodu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalając skargę powołał się na art. 130a ustawy Prawo o ruchu drogowym i wskazał, że decyzje organów obu instancji zostały wydane prawidłowo w oparciu o wyczerpująco ustalony stan faktyczny. Strona skarżąca nie negowała faktu zatrzymania pojazdu i przechowywania go na parkingu ani wysokości spornych kosztów ustalonych w zaskarżonej decyzji. Neguje ona natomiast obciążenie jej tymi kosztami, albowiem w jej ocenie nie była ona właścicielem pojazdu. W ocenie Sądu I instancji argumentacja tego rodzaju nie ma znaczenia dla wyniku sprawy, gdyż skarżąca widnieje jako właściciel pojazdu w dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy – m. in. pismo Komendy Powiatowej Policji w Ostrowie Wielkopolskim z dnia 20 sierpnia 2012 r., wniosek o orzeczenie przepadku pojazdu, a przede wszystkim postanowienie Sądu Rejonowego w Ostrowie Wielkopolskim z dnia 19 lipca 2013 r., sygn. I Ns 520/2013. Sąd Rejonowy wskazał w sentencji postanowienia o przepadku pojazdu na rzecz Powiatu Ostrowskiego, że jego właścicielką była skarżąca H. O. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zwrócił uwagę, że postępowanie uregulowane w zakresie przepadku pojazdów zostało dodane do kodeksu postępowania cywilnego ze względu na nowe regulacje zawarte w oddziale 2 rozdziału 2a ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym. Do tej pory upływ 6-miesięcznego terminu od dnia usunięcia pojazdu powodował, że nieodebrany pojazd w tym terminie stawał się własnością Skarbu Państwa z mocy samego prawa i decyzja właściwego miejscowo urzędu skarbowego miała wyłącznie charakter deklaratoryjny. Zmiana zasad przejścia prawa własności pojazdów usuniętych z drogi na rzecz Skarbu Państwa nastąpiła w związku z wydanym 3 czerwca 2008 r. przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem, w którym w ocenie Trybunału dotychczasowe zasady pozostawały w sprzeczności z przepisami konstytucyjnymi. Artykuł 46 Konstytucji stwierdzał bowiem, że przepadek rzeczy może nastąpić tylko w sytuacjach określonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu. Tak więc w postępowaniu sądowym toczącym się w przedmiocie przepadku przedmiotowego samochodu orzekając o jego przepadku na rzecz Skarbu Państwa sąd ustalił, że właścicielem tego samochodu była skarżąca. Zgodnie natomiast z art. 365 § 1 k.p.c. prawomocne orzeczenie sądu wiąże strony i sąd który je wydał oraz inne sądy, inne organy państwowe i organy administracji publicznej. Organy były wobec tego zobowiązane do uznania, że właścicielem pojazdu przed orzeczeniem o jego przepadku była strona skarżąca. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła H. O., zarzucając: 1) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 80 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez dokonanie dowolnej oceny dowodów w postaci zgromadzonych w postępowaniu administracyjnym dowodów dotyczących ustalenia własności pojazdu [...] (nr rej. [...]) na dzień wydania decyzji o ustaleniu obowiązku zapłaty kwoty 13.891 zł i przyjęcie, że z dowodów tych wynika, że właścicielem tym była H. O., podczas gdy wnikliwa analiza całości zgromadzonego materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że zachodzą poważne wątpliwości co do tego, że H. O. była właścicielką ww. pojazdu; 2) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 80 k.p.a. w zw. z art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez dokonanie dowolnej oceny dowodu w postaci postanowienia Sądu Rejonowego w Ostrowie Wielkopolskim z dnia 19 lipca 2013 r., sygn. akt I Ns 520/2013 w przedmiocie przepadku pojazdu [...] i przyjęcie, że orzeczenie to wiąże organy administracji w zakresie ustalenia osoby właściciela ww. pojazdu, a w konsekwencji zaniechanie czynienia własnych ustaleń w tym zakresie, podczas gdy prawidłowa ocena tego orzeczenia nie pozwala na przyjęcie, że orzeczenie to jest orzeczeniem ustalającym prawo własności, zatem w świetle art. 365 § 1 k.p.c. organy administracji nie były związane ustaleniem osoby właściciela a jedynie faktu przepadku pojazdu i powinny wyczerpująco wyjaśnić sporną okoliczność własności, zaś sąd administracyjny, na mocy zasady niezawisłości sędziowskiej powinien błędy organów administracji skorygować; 3) art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez zaniechanie dogłębnego zbadania, komu przysługiwało prawo własności w dniu wydania decyzji o ustaleniu obowiązku zapłaty kwoty 13.891 zł mimo, że materiał dowodowy zgormadzony w sprawie nie pozwalał na bezsporne ustalenie osoby właściciela na dzień wydania tej decyzji, podczas gdy obowiązkiem organu było dalsze poszukiwanie dowodów na wskazaną okoliczność. W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o: 1) uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu – na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a.; 2) przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez pełnomocnika z urzędu, albowiem opłaty nie zostały zapłacone w całości ani w części; Ponadto skarżąca kasacyjnie oświadczyła, że zrzeka się rozprawy i wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a." Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zachodzi. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany był ograniczyć swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych. Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2012 r., poz. 1137 ze zm.). Zgodnie z art. 130a ust. 10h ustawy, koszty związane z usuwaniem, przechowywaniem, oszacowaniem, sprzedażą lub zniszczeniem pojazdu powstałe od momentu wydania dyspozycji jego usunięcia do zakończenia postępowania ponosi osoba będąca właścicielem tego pojazdu w dniu wydania dyspozycji usunięcia pojazdu, z zastrzeżeniem ust. 10d i 10i, przy czym decyzję o zapłacie tych kosztów wydaje starosta. Natomiast termin płatności należności ustalonych decyzją, o których mowa w ust. 10h wynosi 30 dni od dnia, w którym decyzja ta stała się ostateczna. W świetle powołanego art. 130a ust. 10h ustawy nie budzi wątpliwości, że koszty obciążają podmiot, który w dniu wydania dyspozycji usunięcia pojazdu był jego właścicielem. Wobec powyższego dla prawidłowego rozstrzygnięcia niezbędne jest ustalenie podmiotu, o którym mowa w powołanym przepisie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał na jednoznaczne stwierdzenie, wbrew wyrażonemu przez Sąd I instancji poglądowi, że H. O. była właścicielem samochodu marki [...] o nr rejestracyjnym [...] w dacie wydania dyspozycji usunięcia pojazdu z drogi. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu okoliczność ta nie może być podważona, albowiem Sąd Rejonowy w Ostrowie Wielkopolskim postanowieniem z dnia 19 lipca 2013 r. uznał H. O. za właściciela pojazdu i orzekł jego przepadek na rzecz Powiatu Ostrowskiego. W konsekwencji takiego stanowiska nie uwzględniono składanych przez H. O. oświadczeń, że nie była właścicielką pojazdu, a także innych dowodów powoływanych przez stronę. Z poglądem takim nie można się zgodzić. Postanowienie Sądu Rejonowego w Ostrowie Wielkopolskim w przedmiocie orzeczenia przepadku pojazdu, nie ustaliło w sposób wiążący dla sądów i organów administracji publicznej prawa własności pojazdu. Postanowienie w przedmiocie orzeczenia przepadku pojazdu zostało wydane w postępowaniu nieprocesowym w oparciu o art. 6106 i art. 6107 k.p.c. Zgodnie z art. 365 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., orzeczenia prawomocne wiążą nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Jednakże przedmiotem prawomocności materialnej jest jedynie ostateczny rezultat rozstrzygnięcia, a nie przesłanki, które do niego doprowadziły. Walor prawomocnego rozstrzygnięcia zawartego w powoływanym postanowieniu dotyczył przepadku rzeczy - pojazdu samochodowego. Nie miało ono zatem charakteru ustalającego. Postanowienie o orzeczeniu przepadku dotyczy faktu przejścia własności na rzecz powiatu. Celem takiego orzeczenia nie było natomiast wiążące ustalenie pozostałych kwestii właścicielskich – tym bardziej, że zgodnie z art. 130a ust. 10d ustawy Prawo o ruchu drogowym możliwe jest orzeczenie przepadku także pojazdu, w stosunku do którego nie ustalono właściciela ani osoby uprawnionej. Takie rozwiązanie jest możliwe dlatego, że nabycie prawa własności przez powiat, które następuje na podstawie konstytutywnego orzeczenia sądu o przepadku jest nabyciem pierwotnym, a nie pochodnym. Należy także podkreślić, że art. 130a ust. 10e ww. ustawy określa granice kognicji Sądu w sprawach o przepadek pojazdu. Zgodnie z tym przepisem, Sąd w tych sprawach stwierdza, czy zostały spełnione wszystkie przesłanki niezbędne do orzeczenia przepadku, w szczególności, czy usunięcie pojazdu było zasadne i czy w poszukiwaniu osoby uprawnionej do jego odbioru dołożono należytej staranności oraz czy orzeczenie przepadku nie będzie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Inne są zatem przesłanki rozstrzygania w sprawie przepadku pojazdu, inne zaś w sprawie ponoszenia kosztów. Przyjmując, jako podstawę dla ustalenia prawa własności pojazdu, postanowienie Sądu Rejonowego w Ostrowie Wielkopolskim, orzekające w sprawie organy nie podjęły próby własnego ustalenia, czy i z kim w istocie M. P. zawarł w dniu 3 listopada 2011 r. umowę sprzedaży samochodu marki [...]. Również Sąd I instancji nie odniósł się do zarzutów strony zmierzających do wykazania, że H. O. nie była właścicielem pojazdu w dniu 29 marca 2012 r. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zgromadzone w aktach sprawy dokumenty budzą wątpliwości. W szczególności brak jest dowodu rejestracyjnego zawierającego dane personalne właściciela pojazdu na dzień wydania dyspozycji usunięcia pojazdu z drogi. Poświadczony za zgodność z oryginałem w dniu 13 lipca 2012 r. dowód rejestracyjny samochodu [...] jako właściciela wskazuje Z. K., a zatem nie może stanowić on dowodu na okoliczność posiadania prawa własności pojazdu przez skarżącą kasacyjnie. Również umowa sprzedaży z dnia 3 listopada 2011 r. zawarta pomiędzy M. P. (sprzedającym), a H. O. (kupującą) nie wskazuje ponad wszelką wątpliwość, że skarżąca nabyła wymieniony pojazd, bowiem na umowie widnieje jedynie podpis M. K. – jej konkubenta. Z pisma Komendy Powiatowej Policji w Grodzisku Wielkopolskim z dnia 31 lipca 2012 r. skierowanego do Komendy Powiatowej Policji w Ostrowie Wielkopolskim (sporządzanego na podstawie oświadczenia M. P.) wynika, że M. K. nie przedstawił sprzedającemu pełnomocnictwa udzielonego przez H. O. Nie można zatem uznać, na podstawie powołanych dowodów, że M. K. działał jako pełnomocnik skarżącej. Tym bardziej, że z notatki urzędowej sporządzonej w dniu 6 sierpnia 2012 r. przez starszego sierżanta M. W. z Komisariatu Policji w M. wynika, że skarżąca nie udzieliła pełnomocnictwa M. K., a jedynie przekazała dowód osobisty w celu sporządzenia umowy sprzedaży pojazdu. W oświadczeniu z dnia 26 lipca 2012 r. M. K. stwierdził ponadto, że zakupił samochód na podstawie pisemnego upoważnienia H. O., którego jednak nie był w stanie przedłożyć. W tej sytuacji, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez organ ocena stanu faktycznego jest przedwczesna, a podjęte przez Sąd I instancji orzeczenie narusza prawo. Dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy konieczne jest przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, które pozwoli na weryfikację twierdzeń skarżącej kasacyjnie. Dopiero bowiem w wyniku jednoznacznego ustalenia kto był właścicielem samochodu w dacie wydania dyspozycji usunięcia go z drogi możliwe będzie wydanie rozstrzygnięcia nakładającego na konkretny podmiot obowiązek zapłaty kosztów związanych z usunięciem, przechowywaniem oraz oszacowaniem wartości pojazdu. Mając na względzie powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 182 § 1 i 3 P.p.s.a. uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu, ponieważ przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a., mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania pomiędzy stronami, zaś wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 P.p.s.a.