I FZ 79/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 21 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 11 lutego 2015 r. sygn. akt I SA/Bk 574/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 2 września 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od stycznia do grudnia 2010 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 11 lutego 2015 r., sygn. akt I SA/Bk 574/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił przyznania J. K. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 2 września 2014 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od stycznia do grudnia 2010 r. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji, podkreślając wyjątkowość instytucji prawa pomocy i to, że ciężar wykazania spełniania ustawowych przesłanek w tym względzie ciąży na wnioskodawcy, uznał, że poniesienie kosztów sądowych – obecnie sprowadzających się do wpisu od skargi w kwocie 37 159 zł – nie będzie stanowiło uszczerbku w utrzymaniu koniecznym skarżącego. Sąd podkreślił, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą, z tytułu której w 2013 r. uzyskał przychód w wysokości ponad 91,7 mln zł, co oznacza, że działalność ta jest niebagatelnych rozmiarów. Również przychody z tej działalności w roku 2014 były bardzo wysokie – w listopadzie 2014 r. firma skarżącego osiągnęła dochód blisko 30 000 zł, przy przychodach sięgających blisko 30 mln zł. Wartość netto posiadanych środków trwałych to blisko 90 000 zł. Z przedłożonych przez skarżącego dokumentów wynika ponadto, że za 2013 r. działalność gospodarcza skarżącego przyniosła stratę w wysokości ok. 1,8 mln zł, zaś na rachunku bankowym na koniec października 2014 r. figurował debet w wysokości ponad 4,5 mln zł. Przyznając, że działalność gospodarcza skarżącego przynosi straty, Sąd zauważył równocześnie, że z dokumentów nie wynika, by skarżący złożył wniosek o upadłość, a zatem należy uznać, że wykazywane straty stanowią bilansowaną nadwyżkę kosztów nad przychodów, nie oznaczają zaś braku środków finansowych. Sąd podkreślił, że ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prowadząca działalność gospodarczą obowiązana jest wykazać nie tylko to, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również to, że nie ma ich pomimo podjęcia wszelkich niezbędnych kroków, by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. Sąd zaznaczył, że z wyciągu z rachunku bankowego wynika, iż mimo zablokowania na nim kwoty ponad 4,5 mln zł w dniu 1 października 2014 r. została w bankomacie wypłacona kwota 10 000 zł, a z raportu o środkach trwałych wynika, że w 2014 r. skarżący zakupił dwa laptopy o wartości ponad 4 000 zł oraz trzy przecinarki o wartości blisko 70 000 zł. Mając te dane na uwadze Sąd pierwszej instancji uznał, że nie jest prawdą, iż wykazywana strata oznacza niedysponowanie przez skarżącego żadnymi środkami mogącymi stanowić pokrycie wpisu sądowego od skargi. Podsumowując swoje stanowisko Sąd stwierdził, że skarżący nie wykazał w sposób przekonujący, że faktycznie znajduje się w sytuacji materialnej uniemożliwiającej poniesienie kosztów sądowych w sprawie. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 w zw. z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."), przez jego niezastosowanie w sprawie i nieprzyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych, mimo że skarżący wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, jak i dokonanie przez Sąd błędnych ustaleń faktycznych dotyczących możliwości finansowych wnioskodawcy, co doprowadziło do błędnego uznania, że sytuacja materialna wnioskodawcy pozwala mu na ponoszenie znacznych kosztów sądowych występujących w sprawie. W uzasadnieniu zażalenia strona wskazała, że Sąd pierwszej instancji oparł się w głównej mierze na kwocie przychodu uzyskanego w 2014 r. i dochodzie uzyskanym w listopadzie 2014 r., pomijając natomiast to, że we wrześniu 2014 r. skarżący wykazał stratę znacznie przewyższającą wysokość uzyskanego w listopadzie 2014 r. dochodu. Sąd nie wziął też pod uwagę tego, że 2014 r. skarżący, mimo dużego przychodu, zakończył stratą blisko 2 mln zł. Ponadto skarżący wskazał, że na posiadanych przez niego rachunkach bankowych występuje debet rzędu 4,5 mln zł. Zdaniem strony ocena stanu majątkowego skarżącego głównie przez pryzmat uzyskiwanego przychodu jest błędna, gdyż nie bierze pod uwagę tego, że przez większość miesięcy 2014 r. działalność skarżącego przynosiła straty z uwagi na znaczne wydatki, których uwzględnienie przy generowanych przychodach daje właściwy obraz rzeczywistej sytuacji majątkowej strony. Założenie Sądu, że wskazane przez skarżącego dowody dokumentują wyłącznie bilans nadwyżek ponoszonych przez niego kosztów nad przychodami, jest błędne. Skarżący podniósł ponadto, że Sąd nie wziął pod uwagę oświadczeń skarżącego dotyczących jego majątku, a trudno przyjąć, by jednorazowy dochód w listopadzie 2014 r. rzędu ok. 30 000 zł pozwolił na pokrycie wpisu sądowego w wysokości 37 000 zł. Strona nie zgodziła się też z oceną Sądu, że prowadzona przez skarżącego działalność gospodarcza posiada duży potencjał finansowy – pogląd ten oparty jest wyłącznie na kwotach przychodu i nie uwzględnia tego, że działalność przynosi straty. Zdaniem strony dokonana przez Sąd ocena stanu majątkowego skarżącego była błędna, dowolna i niezgodna z zasadami logiki. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 P.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej (zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym), wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej takiego prawa. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji trafnie uznał, że w okolicznościach sprawy wnioskodawca nie wykazał spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Analiza zażalenia prowadzi do wniosku, że podstawowym argumentem skarżącego mającym w jego ocenie prowadzić do przyznania mu prawa pomocy jest wysokość ponoszonych z działalności gospodarczej strat. Zdaniem strony strata ta pozbawia znaczenia zarówno wielkość przychodu osiągniętą w 2013 r., jak i to, że w listopadzie 2014 r. działalność skarżącego przyniosła dochód. Strona wskazała, że Sąd powinien był uwzględnić ponoszone przez skarżącego w ramach prowadzonej działalności gospodarczej "znaczne wydatki". Z uwagi na zajęcie takiego stanowiska za niezrozumiałe należy przede wszystkim uznać niezgodzenie się przez stronę z twierdzeniem Sądu, że strata jest rezultatem nadwyżek ponoszonych kosztów nad przychodami, gdyż zasadność tego poglądu Sądu została w istocie potwierdzona w poprzednim zdaniu zażalenia. A skoro tak, to nie można przy rozstrzyganiu, czy obciążyć kosztami wszczętego przez skarżącego postępowania ogół obywateli, pominąć okoliczności, że w 2013 r. osiągnął on przychody przekraczające 91 mln zł, a dokumenty dotyczące działalności prowadzonej w 2014 r. potwierdzają, że również w tym roku przychody były wysokie (prawie 30 mln). Należy bowiem przyjąć, że przy takiej wysokości przychodów, wielokrotnie przewyższających należne w sprawie koszty sądowe, nie jest bezpodstawne stwierdzenie, iż skarżący jest w stanie wygospodarować środki na poniesienie tych kosztów, np. poprzez czasowe zmniejszenie zakupów związanych z prowadzoną działalnością (wydatków ponoszonych w tym względzie). Strona nie próbowała nawet podnieść, że jest to niemożliwe (nie odniosła się w żaden sposób do wywodu Sądu pierwszej instancji co do znacznych kwot wypłacanych jednego dnia z bankomatu, czy poniesionych w 2014 r. wydatków na takie środki trwałe jak laptopy czy przecinarki), tymczasem utrwalone w orzecznictwie – i podzielone przez Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający przedmiotowe zażalenie – jest stanowisko, że zobowiązania prywatnoprawne (np. z tytułu bieżących rozliczeń z kontrahentami) nie mogą mieć pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Podkreślenia wymaga, że opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Takim uzasadnionym powodem nie jest konieczność ponoszenia kosztów prowadzonej działalności gospodarczej. Kwestia wyboru przez skarżącego innych celów, na które przeznacza on posiadane środki finansowe (brak jest w zażaleniu argumentu, że takich środków skarżący nie posiada), nie może przemawiać za zastosowaniem odstępstwa od zasady wynikającej ze wskazanego wyżej art. 199 P.p.s.a. Skarżący zdaje się uważać, że koszty sądowe powinny być poniesione dopiero w sytuacji, gdy po zaspokojeniu wszelkich potrzeb i zrealizowaniu planów związanych z prowadzoną działalnością pozostają jakieś wolne środki, tymczasem jest to błędny tok rozumowania, nieuwzględniający wyjątkowości instytucji prawa pomocy i tego, że – jak już podkreślono – zobowiązania prywatnoprawne nie mogą być priorytetem względem danin publicznoprawnych, do których należą koszty sądowe. Skoro z argumentacji strony i przedłożonych dokumentów nie wynika, by nie było możliwe wygospodarowanie środków koniecznych do poniesienia kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie, nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a w konsekwencji zaskarżone postanowienie jest zgodne z prawem. W takiej sytuacji bez znaczenia jest nieodniesienie się przez Wojewódzki Sąd Administracyjny do innych aspektów sytuacji majątkowej skarżącego (jego osobistego majątku), miesięczna wysokość dochodów skarżącego i wydatków ponoszonych na utrzymanie nie jest bowiem w stanie zmienić konstatacji o niewykazaniu niemożności wygospodarowania środków na poniesienie kosztów wszczętego przez stronę postępowania sądowego. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.