I FZ 222/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Arkadiusz Cudak (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. Sp. z o. o. z siedzibą w W. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 maja 2015 r. sygn. akt III SA/Wa 3473/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi S. Sp. z o. o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 11 września 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy 2011 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. I FZ 222/15 Uzasadnienie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 12 maja 2015 roku, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w sprawie o sygnaturze akt III SA/Wa 3473/14, działając na podstawie art. 243, art. 245 § 3, art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 roku, poz. 270 ze zm.,) dalej p.p.s.a., odmówił S. sp. z o.o. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 11 września 2014 roku w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy 2011 roku. S. sp. z o.o. zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych. Podała, że w 2012 r. środki pieniężne, jakimi dysponowała zostały zablokowane, a towar sprzedany. Uzyskana z tej sprzedaży kwota wpłynęła na rachunek organu egzekucyjnego, podobnie jak należności od klientów. Oświadczyła, że w 2014 r. zajęcie zabezpieczające przekształciło się w zajęcie egzekucyjne. To wszystko spowodowało, że Skarżąca nie prowadzi działalności zarobkowej. Zajęcie rachunków bankowych uniemożliwia bowiem terminowe regulowanie zobowiązań. Skarżąca podała, że kapitał zakładowy wynosi 5.000 zł. Wartość środków trwałych określiła na 8.152,54 zł, zaś stratę za ostatni rok obrotowy na 2.859.749,69 zł. Ujawniła też stan swoich rachunków bankowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmawiając Spółce prawa pomocy podniósł, że Spółka nadal pozostaje w obrocie prawnym jako przedsiębiorca. W takiej sytuacji, z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, ma obowiązek podejmować wszelkie niezbędne działania w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów. Dodał, że każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien wkalkulować w ryzyko związane ze swoją działalnością konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel. Negatywnymi konsekwencjami braku działania w tym zakresie Sąd obciążył Spółkę. Następnie Sąd argumentował, że w jego ocenie Spółka miała możliwość pozyskania środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat na podstawie art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. nr 94, poz. 1037 ze zm.) zwanej dalej "k.s.h", czego nie uczyniła. W zażaleniu na powyższe postanowienie Spółka zaskarżyła je w całości, wskazując na naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., polegające na wadliwej wykładni oraz art. 133 §1, art. 134 § 1 oraz art. 141 § 4 w związku z art. 166 p.p.s.a., polegające na wadliwym zastosowaniu. W uzasadnieniu zażalenia zarzucono Sądowi nieuwzględnienie wszystkich wynikających z akt sprawy okoliczności, w tym faktu prowadzenia wobec Spółki postępowania egzekucyjnego. W piśmie z dnia 8 czerwca 20015 roku Spółka podtrzymała stanowisko wyrażone w zażaleniu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie ma usprawiedliwione podstawy. Nadrzędną wartością konstytucyjną w postępowaniu sądowym jest umożliwienie stronie obrony i dochodzenia swoich praw w zakresie wynikającym z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Z kolei w klauzuli demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) zawiera się zasada ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przezeń prawa, w tym przeświadczenia obywatela, że sądy, powinny w taki sposób prowadzić postępowanie, aby zapewnić jednostce efektywną ochronę sądową jej konstytucyjnych praw i wolności, w szczególności w relacji z organami administracji publicznej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzuty zażalenia zasługują na uwzględnienie, gdyż uzasadnienie zaskarżonego postanowienia wskazuje, że Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy wszystkich okoliczności obrazujących rzeczywisty i aktualny stan majątkowy oraz możliwości płatnicze Skarżącej. Doprowadziło to do naruszenia art. 141 § 4, art. 133 § 1 oraz art. 134 § 1 w związku z art. 166 p.p.s.a. i w konsekwencji może oznaczać, że Sąd naruszył również art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie pozwala w sposób bezsprzeczny uznać, że Sąd dokonał rzetelnej analizy sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych Skarżącej oraz wyjaśnił z jakich konkretnie przyczyn uznał, że Spółka nie spełnia przesłanek przyznania jej prawa pomocy. Należy przypomnieć, że stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy strona skarżąca wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Sąd nie może odmówić przyznania prawa pomocy, jeżeli następstwem takiego postanowienia byłoby istotne ograniczenie prawa do Sądu, a zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego sytuacja taka mogłaby mieć miejsce w rozpoznawanej sprawie na skutek nieuwzględnienia przez Sąd pierwszej instancji wszystkich okoliczności obrazujących rzeczywisty stan majątkowy Skarżącej oraz wszystkich przedstawionych przez nią we wniosku okoliczności. Sąd pierwszej instancji nie odniósł się bowiem w zaskarżonym postanowieniu do faktu, iż wobec majątku Spółki prowadzone jest postępowanie egzekucyjne oraz do tego, że pełnomocnik Skarżącej, jako załącznik do pisma z dnia 14 stycznia 2015 roku złożył poświadczoną za zgodność z oryginałem kopię postanowienia Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w W. z dnia 28 kwietnia 2014 roku (karta 166-169), którym organ umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec majątku zobowiązanego, to jest S. Sp. z o.o., z uwagi na brak możliwości pozyskania środków mogących zaspokoić zaległości dłużnika. Z treści uzasadnienia tego postanowienia wynika, ze organ egzekucyjny prowadził egzekucję między innymi poprzez zajęcie rachunków bankowych Skarżącej. Nawet więc gdyby jakiekolwiek środki wpłynęły na te rachunki, natychmiast zostałyby zaliczone na poczet pokrycia zobowiązań Spółki. Okoliczność ta ma niewątpliwie znaczenie dla ustalenia aktualnych możliwości płatniczych Skarżącej oraz oceny czy Spółka spełnia ustawowe przesłanki przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym. Wreszcie należy wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny nie przychyla się do zaprezentowanej w zaskarżonym postanowieniu argumentacji Sądu I instancji w zakresie konieczności zabezpieczenia przez Skarżącą środków na prowadzenie przyszłych postępowań sądowych. Choć tego typu stanowisko było prezentowane w linii orzeczniczej sądów administracyjnych, to jednak skład orzekający w rozpoznawanej sprawie poglądu tego nie podziela. Przyjęcie prezentowanego przez Sąd I instancji stanowiska, prowadziłoby bowiem do wniosku, że każdy przedsiębiorca w Polsce będzie prędzej czy później prowadzić postępowanie sądowoadministracyjne, a ponadto tego typu praktyka mogłaby wpływać na płynność finansową i zakłócać bieżące funkcjonowanie przedsiębiorstwa. Wskazana powyżej argumentacja stanowi zatem daleko idące uproszczenie problemu i nie może uzasadniać ewentualnej odmowy przyznania stronie prawa pomocy, bez uprzedniego dokładnego wyjaśnienia wszelkich okoliczności sprawy (zob. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2006 r., sygn. akt I FZ 234/06 CBOSA). Dodatkowo stwierdzić należy, że Sąd ustalając majątek i oceniając jego wartość z punktu widzenia przesłanki jego wystarczalności na pokrycie kosztów postępowania, powinien był uwzględnić wyłącznie stan czynny majątku. Majątek ten pojmować należy zatem w rozumieniu prawnorzeczowym, wyłącznie jako aktywa. Nie są nim objęte wierzytelności ani roszczenia (por. postanowienie SN z dnia 1 kwietnia 2003 roku, II CK 484/02, lex nr 83713). Z akt sprawy wynika, że Spółka takim majątkiem nie dysponuje. Na aprobatę nie zasługuje również ta argumentacja Sądu, która wskazuje na możliwość pozyskania przez Spółkę środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat na podstawie art. 177 § 1 "k.s.h". Wobec braku ustawowej definicji, przyjmuje się, że dopłatami w rozumieniu przepisów Kodeksu spółek handlowych są sumy wpłacone do Spółki zgodnie z przepisami art. 177-178 k.s.h., wówczas gdy zostały one przewidziane w umowie spółki (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 24 października 2013 roku, V ACa 368/13, Lex nr 1455201). Dopłaty są wkładami, stanowią część majątku spółki, nie powiększają udziałów w kapitale zakładowym, ani go nie podwyższają, a jedynie zwiększają majątek spółki. Ich celem jest umożliwienie prowadzenia określonej działalności gospodarczej, gdy zarząd nie ma możliwości uzyskania środków finansowych na pokrycie niezbędnych kosztów (por. wyrok Sadu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 26 czerwca 2013 roku, I ACa 130/13, LEX nr 1356558). Pomijając zatem to czy treść umowy Skarżącej Spółki przewiduje możliwość wnoszenia dopłat, na co również nie zwrócił uwagi Sąd pierwszej instancji wydając zaskarżone postanowienie, należy przyjąć, że dokonanie dopłat w celu zgromadzenia środków na pokrycie wpisu od skargi w rozpoznawanej sprawie w kwocie 100.000,00 zł (zarządzenie karta 53), zwiększyłoby jedynie majątek Spółki, z którego prowadzona jest egzekucja jej zobowiązań, a zatem cel wniesienia dopłat, na który wskazywał Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu, jakim miało być uiszczenie wpisu od skargi, nie mógłby zostać osiągnięty. Wskazując na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 i § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Sąd pierwszej instancji ponownie rozpoznając wniosek Spółki powinien uwzględnić wszystkie wskazane powyżej wskazania Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym w szczególności rozważyć, czy wobec prowadzonego wobec Spółki postępowania egzekucyjnego, dysponuje ona dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów postępowania, w tym wpisu od skargi w kwocie 100.000,00 zł.