II GZ 292/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Jagielska po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia S. w P. na punkt 1 postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 28 stycznia 2016 r. sygn. akt V SA/Wa 170/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. w P. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych środków finansowych z tytułu pomocy dla grup producentów owoców i warzyw postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie w punkcie 1; 2. przyznać S. w P. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 28 stycznia 2016 r. o sygn. akt V SA/Wa 170/15, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.), odmówił S. w P. (dalej: S.) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (punkt 1 postanowienia), a na podstawie art. 249a p.p.s.a. umorzył postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego z urzędu (punkt 2 postanowienia). Wyjaśniając motywy podjętego rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2015 r. S. wystąpiło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, wskazując, że kapitał zakładowy, majątek lub środki finansowe wynoszą 0 zł, wartość środków trwałych wynosi 0 zł, strata lub zysk za ostatni rok obrotowy także wynosi 0 zł. S. oświadczyło, że posiada rachunek bankowy, na którym zgromadzono 0,65 zł i wyjaśniło, że faktycznie nie prowadzi żadnej działalności. W uzupełnieniu wniosku na wezwanie referendarza sądowego, wnioskodawca podkreślił, że nie prowadzi działalności statutowej ani gospodarczej, nie posiada żadnych źródeł dochodów, majątku, jak również środków na rachunku bankowym oraz że w ostatnich dwóch latach nie dokonywał sprzedaży. Sąd odrzucił skargę S. Do skargi kasacyjnej od postanowienia o odrzuceniu skargi, sporządzonej przez profesjonalnego pełnomocnika, S. załączyło drugi wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych z dnia [...] grudnia 2015 r. Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2015 r. referendarz sądowy odmówił stronie zwolnienia od kosztów sądowych oraz umorzył postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego z urzędu. Do sprzeciwu od tego postanowienia S. załączyło zaświadczenie z banku z [...] stycznia 2016 r. o likwidacji [...] listopada 2015 r. rachunku bankowego oraz wyciągi bankowe. W tym stanie sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał wniosek z dnia [...] grudnia 2015 r. w zakresie zwolnienia do kosztów sądowych jako uzupełnienie wniosku z dnia [...] sierpnia 2015 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym i przyjął, że skoro S. ustanowiło radcę prawnego z wyboru (vide: pełnomocnictwo procesowe z dnia [...] grudnia 2015 r., k. 104 akt sądowych) to postępowanie w zakresie ustanowienia radcy prawnego stało się bezprzedmiotowe i z tego powodu podlegało umorzeniu, przy czym drugi wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów Sąd potraktował jako cofnięcie żądania pierwotnego wniosku w zakresie ustanowienia radcy prawnego. Odmawiając natomiast S. zwolnienia od kosztów sądowych Sąd ocenił, że w oświadczeniu złożonym na urzędowym formularzu, dodatkowym oświadczeniu złożonym na wezwanie oraz sprzeciwie wnioskodawca nie przedstawił swojej sytuacji materialnej w sposób rzetelny. Sąd doszedł do przekonania, że na podstawie oświadczeń i dokumentów złożonych przez wnioskodawcę brak jest możliwości porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi wnioskodawca winien się liczyć w postępowaniu sądowym z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. W tej sytuacji oświadczenie S. Sąd I instancji uznał za nierzetelne, budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej w jakiej znajduje się strona skarżąca. Z opisanych względów WSA nie zwolnił S. od kosztów sądowych. W zażaleniu wniesionym do Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA) S. zaskarżyło postanowienie Sądu z dnia 28 stycznia 2016 r. w punkcie 1 i ponownie wyjaśniło, że nie prowadzi obecnie żadnej działalności, nie posiada źródeł dochodów, majątku ani żadnych środków na rachunku bankowym (zlikwidowanym). Nie sporządzało sprawozdań finansowych. Pod rygorem odpowiedzialności karnej skarżące S. wskazało, że wszystkie wyżej wymienione twierdzenia są prawdziwe, a WSA w W. nie rozpatrzył wnikliwie sprawy. S. ponowiło wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Wskazać należy, że postanowienie Sądu I instancji z dnia 28 stycznia 2016 r. zostało zaskarżone zażaleniem S. wyłącznie w punkcie 1 i dlatego tylko w tym punkcie podlega kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jak wynika z treści uzasadnienia kontrolowanego postanowienia, Sąd odmówił S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, przede wszystkim ze względu na nieprzedstawienie – mimo wezwania – rzetelnych oświadczeń i dokumentów obrazujących jego rzeczywistą sytuację majątkową. Z tej przyczyny nie było możliwe porównanie wysokości obciążeń finansowych, z jakimi S. powinno się liczyć w postępowaniu sądowym, z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. Zdaniem NSA dokonana przez Sąd I instancji ocena wniosku S. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie jest prawidłowa. Nie ma uzasadnionych podstaw do tego aby twierdzić, jak to uczynił Sąd, że oświadczenia S., w szczególności dotyczące braku prowadzenia działalności statutowej i gospodarczej nie są wiarygodne. Z analizy akt sprawy płynie wniosek wprost przeciwny. Poza tym Sąd nie zauważył, że dla przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych decydujące znaczenie ma okoliczność zlikwidowania przez skarżące S. rachunku bankowego. Z przedłożonego do akt sprawy zaświadczenia Banku [...] z dnia [...] stycznia 2016 r. (k. 122 akt sądowych sprawy), wynika, że do dnia [...] listopada 2015 r. S. posiadało w tym banku rachunek, a z chwilą jego likwidacji saldo po dopisaniu należnych odsetek wyniosło 1,07 zł, które w całości zostało zarachowane na prowizję bankową. Załączone wyciągi z tego rachunku (k. 123-131 akt sądowych sprawy) nie pozwalają przyjąć, że S. dysponowało środkami pieniężnymi na poniesienie kosztów sądowych w tej sprawie. Okoliczność ta, w połączeniu z informacjami o zaprzestaniu prowadzenia działalności statutowej i gospodarczej oraz brakiem jakiegokolwiek majątku, przesądza o zwolnieniu S. od kosztów sądowych, na co nie ma wpływu ustanowienie pełnomocnika procesowego z wyboru, który na przykład może działać w tej sprawie na rzecz S. pro bono. W ocenie NSA błędem WSA było również to, że Sąd przywiązał nadmierną wagę do wykonania przez S. wezwania referendarza sądowego, skierowanego do wnioskodawcy na podstawie art. 255 p.p.s.a., z dnia [...] września 2015 r. (k. 78 akt sądowych sprawy). W sprawie zainicjowanej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy nie jest, co do zasady, celem wnioskodawcy wykonanie wezwania, ale takie zobrazowanie sytuacji majątkowej, które należycie uprawdopodobni żądanie złożonego wniosku. Takie uprawdopodobnienie z akt sprawy niewątpliwie wynika. Skoro odmowa przyznania S. przez Sąd I instancji prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych narusza art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. to Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie w punkcie 1, a mając na uwadze zasady ekonomii procesowej uwzględnił wniosek strony w tym zakresie i zwolnił S. od kosztów sądowych, bowiem istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona (art. 188 p.p.s.a.). W tym stanie rzeczy oraz na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 188 i art. 197 § 2 p.p.s.a. NSA postanowił jak w sentencji.