II OZ 866/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień po rozpoznaniu w dniu 13 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 1 lipca 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 1596/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zameldowania na pobyt stały postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie Postanowieniem z dnia 1 lipca 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 1596/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił M. B. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zameldowania na pobyt stały. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że w następstwie wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 10 czerwca 2015 r., skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku wskazał, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, bowiem na skutek działań wskazanych przez niego osób został pozbawiony wszelkich oszczędności i rzeczy osobistych. Wnioskodawca podał, że z działalności gospodarczej uzyskuje dochód w wysokości 550 zł miesięcznie. Jako posiadane zasoby wskazał akcje [...] (2110 szt.) o wartości 0 zł. Wobec uznania powyższego oświadczenia za niewystarczające do rozstrzygnięcia złożonego wniosku, referendarz sądowy pismem z dnia 26 sierpnia 2015 r. wezwał skarżącego do uzupełnienia informacji o jego sytuacji materialno-bytowej i osobistej. W odpowiedzi na wezwanie pismem z dnia 14 września 2015 r. skarżący zażądał udzielenia wyjaśnień względem skierowanego do niego wezwania oraz zobowiązania jego żony oraz teściów do złożenia oświadczeń majątkowych. Zakwestionował także zgodność z prawem skierowanego do niego wezwania. Następnie w piśmie z dnia 18 września 2015 r. skarżący udzielił odpowiedzi na wezwanie referendarza, podając, że gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie, a przeżyć udaje mu się tylko dzięki pomocy siostry i matki. Wyjaśnił, że posiada samochód, ale z niego nie korzysta z powodu braku środków, a wydatki na telefon są znikome, "kilka złotych w 2015 r.". Sprecyzował również, że domaga się prawa pomocy w zakresie częściowym. Podkreślił, że w niniejszej sprawie wydatkował już na koszty sądowe 300 zł, a sprawa nie została jeszcze zakończona. Do pisma załączył wyciągi ze swoich rachunków bankowych za okres od dnia 01.06.2015 r. do dnia 31.08.2015 r., z saldem na sierpień 2015 r. na trzech z nich wynoszącym 0 zł, a na kolejnych: 12,39 zł, 78,13 zł, 0,02 zł oraz 3 zł, a także kopie deklaracji dla podatku od towarów i usług za maj, czerwiec i lipiec 2015 r. z wykazaną podstawą opodatkowania w maju 2015 r. wynoszącą 650 zł. Postanowieniem z dnia 22 lutego 2016 r. referendarz sądowy odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Od orzeczenia tego skarżący z zachowaniem ustawowego terminu wniósł sprzeciw. Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2016 r. Sąd odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, jednak na skutek zażalenia orzeczenie to zostało uchylone postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2016 r., sygn. akt II OZ 646/16 z przyczyn procesowych, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 1 lipca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie rozpoznając ponownie wniosek skarżącego odmówił mu przyznania prawa pomocy. Uzasadniając swoje stanowisko Sąd wskazał, że analiza wniosku skarżącego nie pozwala na przyjęcie, że wykazał on przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zdaniem Sądu skarżący nie wyjaśnił swojej rzeczywistej sytuacji materialno-bytowej i nie udzielił informacji na wezwanie z dnia 26 sierpnia 2015 r. pomimo, że jego wystosowanie znajdowało oparcie w art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718) - dalej P.p.s.a. W ocenie Sądu wnioskodawca starał się jedynie zakwestionować legalność wezwania, co spowodowało że Sąd nie dysponował informacjami o jego bieżących, codziennych wydatkach, jak chociażby kwotach przeznaczanych na żywność, środki czystości, ubrania czy tzw. media w miejscu zamieszkania (woda, gaz, energia elektryczna, telefon, czynsz, itp.). Wnioskodawca nie wyjaśnił również z jakiego źródła pokrywa takie należności, a także w jakim zakresie otrzymuje wsparcie od rodziny. Odnosząc się natomiast do przedstawionych wydruków z rachunków bankowych Sąd zauważył, że ukazują one wpływy (których źródło pochodzenia nie jest Sądowi znane), z których możliwe jest poczynienie oszczędności w kwocie 100 zł na pokrycie wpisu, o którym mowa w zarządzeniu z dnia 30 lipca 2015 r. W świetle powyższego Sąd stwierdził, że poprzez uchylenie się od współdziałania w wyjaśnieniu sytuacji materialno-bytowej i osobistej wnioskodawca nie wykazał, aby zachodziły wobec niego przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. uzasadniające przyznanie mu wnioskowanego prawa pomocy. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł M. B. W uzasadnieniu pisma podniósł, że postanowienie z dnia 1 lipca 2016 r. wydała sędzia WSA Ewa Partyka – pełniąca funkcję Zastępcy Przewodniczącego Wydziału II i jako koleżanka z pracy sędziego WSA Krystyny Józefczyk (wydającej uchylone postanowienie z dnia 26 kwietnia 2016 r.) chce ze względów osobistych podtrzymać jej stanowisko wyrażone w postanowieniu z dnia 26 kwietnia 2016 r. W ocenie wnoszącego zażalenie jest to wystarczająca przesłanka do uchylenia skarżonego postanowienia z uwagi na uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie, o czym stanowi art. 19 P.p.s.a. Skarżący wskazał również, że nie kwestionuje stanowiska Sądu, iż nie dysponował on informacjami o bieżących wydatkach wnioskodawcy. Niemniej jednak jeśli Sąd nie dysponował tymi wydatkami, a miało to istotne znaczenie przy rozpatrzeniu wniosku, to powinien się o nie zwrócić do skarżącego. Ponadto podniósł, że stanowisko Sądu, iż z rachunków bankowych wynika, że możliwe jest poczynienie oszczędności w kwocie 100 zł na pokrycie wpisu, jest nieaktualne, gdyż wydruki obrazują wpływy skarżącego, które miały miejsce rok przed wydaniem postanowienia, co powoduje, że nie obrazują one bieżącej sytuacji wnioskodawcy. Dodatkowo skarżący zauważył, że Sąd kwestionując źródła pochodzenia wpływów na rachunkach bankowych, nigdy nie zwracał się do niego o ich podanie. Wnioskodawca był bowiem wezwany jedynie do przedstawienia wyciągu z rachunku bakowego, co też uczynił. Skarżący stwierdził także, że Sąd odmawiając mu przyznania prawa pomocy nie wskazał z którego rachunku bankowego saldo końcowe pozwala na uiszczenie wpisu sądowego. Wnoszący zażalenie uznał zatem twierdzenia Sądu za autorytarne i w związku z tym wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez zwolnienie od kosztów sądowych lub uchylenie przedmiotowego postanowienia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, chociaż nie wszystkie podniesione w nim zarzuty są zasadne. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji w tym względzie Naczelny Sąd Administracyjny za zasadne uznał jednak podkreślenie, że nie można zapomnieć o art. 255 P.p.s.a., w świetle którego przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd nie jest ograniczony do analizy złożonego na formularzu PPF wniosku i zawartych w nim oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości oraz stanu rodzinnego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości – do zobowiązania wnioskodawcy do złożenia na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony. Natomiast w przypadku nadesłania przez stronę żądanych dokumentów i wyjaśnień Sąd zobowiązany jest do ich dokładnej i rzetelnej analizy podczas rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego należy także zauważyć, że w przypadku, gdy po wypełnieniu wezwania skierowanego do strony w trybie art. 255 P.p.s.a. ujawniają się kolejne wątpliwości, nieobjęte pierwszym wezwaniem, referendarz sądowy/sąd ma możliwość ponownego wezwania o uzupełnienie wniosku o dodatkowe oświadczenia lub dokumenty źródłowe, tak by strona miała możliwość usunięcia tychże wątpliwości. Oznacza to, że nie można na niekorzyść wnioskodawcy interpretować niepodania informacji, do której nie był on wzywany. Nie zmienia to oczywiście konkluzji, że uchylenie się wnioskodawcy od wypełnienia wezwania kierowanego do niego we wskazanym trybie uniemożliwia przeprowadzenie miarodajnej oceny jego stanu majątkowego w taki sposób, by można było jednoznacznie stwierdzić, że sytuacja, w której strona się znalazła, wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 P.p.s.a. W okolicznościach sprawy Sąd pierwszej instancji bez dokładnej analizy nadesłanych na wezwanie referendarza sądowego przy piśmie z dnia 18 września 2015 r. dokumentów stwierdził jedynie, że analiza wniosku skarżącego nie pozwala na przyjęcie, że wykazał przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Sąd stwierdził nawet, wbrew znajdującym się w aktach sprawy dokumentom, że skarżący nie udzielił odpowiedzi na wezwanie z dnia 26 sierpnia 2015 r. Zauważył przy tym, że wnioskodawca nie nadesłał dokumentów i informacji dotyczących jego bieżących, codziennych wydatków, niemniej jednak wbrew twierdzeniom Sądu skarżący wskazał źródła ich finansowania, podając że utrzymuje się z dochodu z działalności gospodarczej w wysokości ok. 550 zł miesięcznie, a także otrzymuje wsparcie od rodziny (siostry i matki). Kwestia możliwości pokrycia z tych środków niezbędnych wydatków powinna być przedmiotem analizy Sądu. Odnosząc się natomiast do przedstawionych przez skarżącego przy piśmie z dnia 18 września 2015 r. wydruków z rachunków bankowych Sąd, bez rzetelnej ich analizy, stwierdził, że ze znajdujących się na nich wpływów możliwe jest poczynienie oszczędności na pokrycie wpisu. Ponadto Sąd wskazując, że nie jest mu znane źródło pochodzenia wpływów na rachunkach bankowych nie występował do skarżącego o podanie źródeł ich pochodzenia. Nie wziął również pod uwagę zawartych w piśmie z dnia 18 września 2015 r. wyjaśnień wnioskodawcy, że skarżący wykonuje przelewy pomiędzy swoimi rachunkami, aby nie płacić wysokich opłat za posiadanie rachunków bankowych. Sąd nie dokonał także analizy nadesłanych przez skarżącego na wezwanie kopii deklaracji dla podatku od towarów i usług za maj, czerwiec i lipiec 2015 r. Zauważyć również należy, na co zwrócił uwagę także skarżący, że nadesłane przez niego dokumenty, na podstawie których orzekał Sąd pierwszej instancji dotyczą okresu sprzed roku od daty wydania postanowienia, co powoduje, że nie obrazują one bieżącej sytuacji wnioskodawcy. Podsumowując powyższe należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji nie dokonał pełnej oceny sytuacji majątkowej skarżącego i przedłożonych przez niego w tym względzie dokumentów. Ponadto mając uzasadnione wątpliwości co do jego możliwości płatniczych, nie uznał za zasadne wezwania strony o uzupełnienie danych z wniosku w tym względzie (tj. przedłożenie dodatkowych oświadczeń, wyjaśnień i dokumentów, w tym odpisów zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe w trybie z art. 255 P.p.s.a.). W takiej sytuacji stwierdzenie, że strona nie wykazała spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., było przedwczesne, gdyż nie zostało poparte prawidłową – opartą na konkretnych danych, które skarżący przedstawił (lub od których przedstawienia się uchylił) – argumentacją. Wadliwości zaskarżonego postanowienia w tym względzie powinny być naprawione w toku ponownego rozpoznania wniosku skarżącego. Przede wszystkim Sąd pierwszej instancji powinien zbadać, czy strona prawidłowo wykonała wezwanie z dnia 26 sierpnia 2015 r. i czy jej sytuacja majątkowa została przestawiona w sposób rzetelny i umożliwiający jej kompleksową ocenę; w dalszej kolejności Sąd powinien ewentualnie rozważyć, czy nie byłoby uzasadnione ponowne skorzystanie z trybu przewidzianego w art. 255 P.p.s.a. (zwłaszcza z uwagi na znaczny upływ czasu i niewystarczające dane do oceny sytuacji majątkowej), po czym dokonać oceny zasadności wniosku w kontekście przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Na uwzględnienie nie zasługuje natomiast zarzut dotyczący uzasadnionych wątpliwość co do bezstronności sędziego wydającego zaskarżone postanowienie w danej sprawie. Skarżący nie składał bowiem w stosunku do tego sędziego wniosku o wyłączenie. Tymczasem ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego sprowadza się do eliminowania przyczyn, które mogą skutkować wątpliwościami co do jego bezstronności i obiektywizmu w rozpoznaniu określonej sprawy. Poza wypadkami wyłączenia z mocy samego prawa (art. 18 § 1 P.p.s.a.), wyłączenie sędziego następuje na wniosek wówczas, jeżeli zachodzą takie okoliczności, które mogłyby wywołać wątpliwości co do jego bezstronności (art. 19 P.p.s.a.). Podniesiona przez skarżącego okoliczność - fakt orzekania w jednym wydziale przez sędziego WSA Ewę Partykę i sędziego WSA Krystynę Józefczyk, co do której postępowanie w przedmiocie wyłączenia nie zostało jeszcze prawomocnie zakończone – nie wywołuje uzasadnionej wątpliwości, co do bezstronności sędziego sprawozdawcy w niniejszej sprawie. Wątpliwości skarżącego co do bezstronności sędziego mają raczej charakter subiektywny. Podczas gdy zarzuty co do bezstronności sędziego muszą mieć charakter obiektywny i znajdować potwierdzenie w podnoszonych przez stronę okolicznościach faktycznych, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji