I OZ 645/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Dzbeńska po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. H. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 19 maja 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 66/15 uwzględniające wniosek o zwolnienie od opłat sądowych i odmawiające przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi E. H. na postanowienie Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Stanisława Pigonia w Krośnie z dnia [...] listopada 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do złożenia indeksu postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 19 maja 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 66/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie przyznał E. H. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od opłat sądowych i odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że z informacji uzyskanych od skarżącej wynika, że utrzymuje ją matka – U. H., której comiesięczne dochody wynoszą 3.376,54 zł. U. H. oprócz typowych kosztów utrzymania siebie i skarżącej (w tym m.in. opłacenia stancji), spłaca kredyt w miesięcznych ratach wynoszących 234,74 zł zaciągnięty za zakup laptopa dla swojej córki oraz pożyczkę z kasy zapomogowo – pożyczkowej z zakładu pracy w kwocie 700 zł na remont mieszkania. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie analiza wniosku skarżącej nie pozwala na przyjęcie, że wykazała ona niemożność poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Niemniej Sąd I instancji ocenił, czy skarżąca spełnia kryteria przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym uznając, że żądanie to mieści się we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Analiza przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wykazała, że wniosek w tym zakresie mógł zostać uwzględniony. Dochody rodziny, pomimo ze wynoszą 3.376 zł miesięcznie, to jednak muszą być rozdysponowane na utrzymanie matki wnioskodawczy i jej córki mieszkającej w miejscowości, w której siedzibę ma uczelnia, na której studiuje. Oczywistym jest dla Sądu ponoszenie przez rodzinę typowych wydatków na codzienne utrzymanie, w tym wyżywienie i utrzymanie domu oraz stancji, które pochłaniać muszą znaczną część dochodu tejże rodziny. Ponadto Sąd I instancji wskazał, że w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie obowiązuje przymus reprezentacji strony przez zawodowego pełnomocnika (adwokata lub radcę prawnego) i skarżąca nie ma obowiązku ponosić takich wydatków. Ponadto, w myśl art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że Sąd z urzędu bada legalność zaskarżonego aktu poddanego jego kontroli, bez względu na aktywność samej strony, co dodatkowo przemawia za uznaniem, że udział zawodowego pełnomocnika nie jest w postępowaniu pierwszoinstancyjnym konieczny. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła E. H. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Podkreślić należy, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest obowiązek ponoszenia kosztów sądowych przez wnoszącego skargę (art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej powoływanej jako "P.p.s.a."). Instytucja prawa pomocy ma zatem charakter wyjątkowy i znajduje zastosowanie w stosunku do osób będących w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko ich podstawowe potrzeby życiowe. Przy ocenie czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy sąd bierze pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również stan majątkowy strony. Przy czym stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obowiązana jest wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z konstrukcji powołanej normy prawnej wynika, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Mając na uwadze okoliczności sprawy należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała w przekonujący sposób, iż znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej ją do przyznania prawa pomocy w całości. Uzyskiwany przez rodzinę skarżącej stały dochód w wysokości 3.376,54 zł uzasadnia stwierdzenie, że skarżąca jest w stanie ponieść koszty wynagrodzenia adwokata, o ile zastępstwo procesowe uzna za konieczne. Z tego względu należało uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zasadnie zaskarżonym postanowieniem przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od opłat sądowych w całości a w pozostałym zakresie odmówił przyznania prawa pomocy. Nie można się natomiast zgodzić z twierdzeniem Sądu I instancji, iż brak przymusu adwokackiego w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi kryterium odmowy przyznania prawa do korzystania z bezpłatnej pomocy prawnej. Taki argument nie może stanowić, zgodnie z obowiązującymi przepisami, przyczyny odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. W przepisach ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi brak jest przepisu odpowiadającego treścią art. 117 § 5 k.p.c., zgodnie z którym sąd uwzględni wniosek o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika dla strony, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.