II OZ 444/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia T. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 kwietnia 2015 r., sygn. akt IV SA/Po 1052/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T. S. na decyzję Wielkopolskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego z dnia [...] lipca 2014r. nr [...] w przedmiocie nakazu wykonania określonego obowiązku postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 20 stycznia 2015 r. sygn. akt IV SA/Po 1052/14 oddalił skargę T. S., prowadzącego działalność pod firmą [...], na decyzję Wielkopolskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego, wskazaną w postanowieniu. Skarżący, w terminie otwartym do wniesienia skargi kasacyjnej, zastępowany przez dotychczasowego pełnomocnika radcę prawnego W. Ż., złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego (k. 135-138). Z wniosku oraz pisma towarzyszącego wynika, że Skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie ma żadnego majątku ani dochodu. Skarżący oświadczył, iż jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku; źródłem utrzymania są oszczędności w kwocie 3000 zł. Do wniosku Skarżący załączył kopię decyzji z dnia [...] września 2014 r. o uznaniu za osobę bezrobotną bez prawa do zasiłku (k. 139), potwierdzenie zamknięcia rachunku bankowego z dnia [...] listopada 2014 r. z kwotą salda 2935,80 zł (k.141), umowy pożyczki z dnia [...] czerwca 2011r. zawartej z P. B. na kwotę 48.000 zł. wraz z aneksem do ww. umowy z dnia [...] czerwca 2014 r. w sprawie zmiany terminu spłaty pożyczki do dnia [...] czerwca 2015 r (k. 142-143). W piśmie przesłanym wraz z formularzem wniosku o przyznanie prawa pomocy, Skarżący wniósł o wyznaczenie dotychczasowego pełnomocnika - pełnomocnikiem z urzędu. Celem doprecyzowania sytuacji majątkowej wnioskodawcy, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu pismem z dnia [...] marca 2015 r. wezwał Skarżącego, za pośrednictwem pełnomocnika, do udokumentowania likwidacji rachunków bankowych i przedłożenie spisu posiadanych rachunków bankowych wraz z wyciągami dokumentującymi operacje finansowe wykonane za okres ostatnich 6 miesięcy oraz przedłożenie dokumentów dotyczących lokat, kont i kart kredytowych należących do Skarżącego i osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, udokumentowania likwidacji działalności gospodarczej, udokumentowania średniomiesięcznych kosztów prowadzenia gospodarstwa domowego (przedłożenie faktur, rachunków, za trzy ostatnie miesiące), udokumentowania likwidacji składników majątkowych prowadzonej firmy, przedłożenia kopi zeznania podatkowego za 2014 r., określenia tytułu prawnego do nieruchomości wskazanej jako adres zamieszkania – w przypadku wynajmowania lokalu należało przedłożyć stosowną umowę, przedłożenia zaświadczenia o zarejestrowaniu jako osoba bezrobotna. W odpowiedzi na powyższe wezwanie pełnomocnik przesłał zaświadczenie z PUP z dnia [...] marca 2015 o zarejestrowaniu jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku od dnia [...] września 2014 r., wydruk z rejestru CEIDG o zawieszeniu działalności gospodarczej z dniem [...] stycznia 2014 r. oraz wydruk z rejestru CEIDG z historią wpisu, kopię umowy najmu lokalu mieszkalnego wskazanego jako adres zamieszkania położnego w P. na os. [...] wraz z oświadczeniem o płatnościach gotówkowych na rzecz wynajmującego wynikających z opłat za media, które średnio w okresie ostatnich 3 miesięcy wynosiły 25 zł. za gaz, 30 zł. za prąd i 12 zł. za wywóz śmieci, kopię zeznania podatkowego PIT 36 za 2014 r., kopię polecenia wypłaty 10.803 Euro z dnia [...] czerwca 2011 r. na rzecz [...], kopię faktury VAT z dnia [...] grudnia 2011 r. za wywóz odpadów (934 zgrzewki napoju) na sumę 432 zł oraz kopię umowy z dnia [...] stycznia 2011 r. najmu lokalu użytkowego położonego w [...] wraz z wypowiedzeniem ww. umowy z dnia [...] kwietnia 2011 r. (zakończenie umowy [...] lipca 2011 r.), i umową podnajmu tego lokalu z dnia [...] sierpnia 2011 r. (k. 151-172). Postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Po 1052/14 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił przyznania prawa pomocy. Uzasadniając napisał, że dokumenty i oświadczenia przedstawione przez Skarżącego nie pozwalają na ustalenie jego rzeczywistej sytuacji finansowej. W treści wniosku o przyznanie prawa pomocy i w jego uzupełnieniu Skarżący ograniczył się do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o braku wystarczających dochodów na jednoczesne ponoszenie kosztów utrzymania siebie oraz kosztów sądowych i kosztów pełnomocnika. Złożone przez Skarżącego oświadczenie nie zawiera jednak dostatecznych danych koniecznych do oceny rzeczywistych możliwości płatniczych oraz jest ze sobą częściowo sprzeczne. Z oświadczeń wnioskodawcy wynika bowiem, że miesięcznie z tytułu opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (czynsz najmu wraz z opłatami) wydaje 1017 zł. Skarżący nie zadeklarował jednak żadnych dochodów co świadczyć może o dysponowaniu środkami, których istnienia nie ujawnił. Za wystarczające nie może być uznane oświadczenie o oszczędnościach w kwocie 3.000 zł. Referendarz zwrócił uwagę na fakt, że powyższa kwota odpowiada mniej więcej kwocie na dokumencie potwierdzającym zamknięcie rachunku bieżącego z dnia [...] listopada 2014 r. Przy deklarowanym braku dochodów (vide PIT 36 za 2014r. z zerowym dochodem i zaświadczenie o bezrobociu) trudno za wiarygodne uznać, aby Skarżący nadal dysponował oszczędnościami w kwocie zbliżonej oszczędnościom wg stanu zadeklarowanego na dzień zamknięcia rachunku bankowego, opłacając koszty bieżącego utrzymania (w tym najmu mieszkania). Odnosząc się do argumentacji skarżącego wskazującego na okoliczności związane z zawieszeniem działalności gospodarczej i likwidacją składników majątkowych, referendarz sądowy wskazał, że zaprzestanie działalności miało miejsce w styczniu 2014 r. W związku z tym ocenił, że od tego czasu Skarżący przy braku zaległości w opłacaniu m. in. kosztów najmu lokalu mieszkalnego i braku dochodu musiał dysponować środkami z innego źródła lub zgromadzonymi wcześniej oszczędnościami, których część, przy założeniu, iż konto bankowe, którego likwidacja nastąpiła w dniu [...] listopada 2014 r. było ostatnim i jedynym kontem bankowym należącym do Skarżącego, prawdopodobnie nie była zdeponowana w banku. W zakreślonym terminie Skarżący wniósł sprzeciw od ww. postanowienia referendarza sądowego. Napisał, że prosi o ponowne rozpatrzenie wniosku. Kończą się oszczędności, a koszty pism sądowych przekraczają możliwości finansowe Skarżącego. Wszelkie niezbędne dokumenty dostarczył w poprzednich pismach. Napisał, że podtrzymuje w pełni wnioski zawarte w piśmie z dnia [...] marca 2015 r. oraz w późniejszej korespondencji w przedmiocie przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zaskarżonym postanowieniem odmówił przyznania prawa pomocy. Sąd stwierdził, że skarżący niewystarczająco uzasadnił wniosek. Całokształt dokumentacji dotyczącej sytuacji finansowej Skarżącego, począwszy od wypełnionego formularze PPF a skończywszy na argumentacji zawartej w sprzeciwie, nie pozwala ocenić możliwości płatniczych Skarżącego. Nadto przedstawiona dokumentacja jest ze sobą częściowo sprzeczna. Sam czynsz i opłaty wynoszą miesięcznie ponad 1.000 zł (k. 154-155), jednak Skarżący nie zadeklarował żadnych dochodów w PIT-36 za rok 2014 (k.156-159) oraz w formularzu PPF (k. 137-138), przy jednoczesnym zadeklarowaniu braku osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Z dokumentów wynika zatem to, że Skarżący utrzymuje się samodzielnie, wykorzystując środki finansowe, udokumentowane przy wniosku. Powyższe może świadczyć o dysponowaniu środkami, których istnienia Skarżący nie ujawnił. Nie jest wystarczające oświadczenie o oszczędnościach w kwocie 3000 zł (k. 137v.). Powyższa kwota odpowiada mniej więcej kwocie na dokumencie potwierdzającym zamknięcie rachunku bieżącego z dnia [...] listopada 2014 r. (k. 141). Przy deklarowanym braku dochodów trudno za wiarygodne uznać, aby Skarżący, opłacając koszty bieżącego utrzymania (w tym najmu mieszkania) nadal dysponował oszczędnościami w kwocie zbliżonej oszczędnościom wg stanu zadeklarowanego na dzień zamknięcia rachunku bankowego. Skoro zawieszenie działalności miało miejsce w styczniu 2014 r. (k. 152), to od tego czasu Skarżący, przy braku zaległości w opłacaniu m.in kosztów najmu lokalu mieszkalnego i braku dochodu, musiał dysponować środkami z innego źródła lub zgromadzonymi wcześniej oszczędnościami. Część domniemywanych oszczędności, przy założeniu, że konto bankowe, którego likwidacja nastąpiła w dniu [...] listopada 2014 r. (k. 141) było ostatnim kontem bankowym należącym do skarżącego, nie byłaby zdeponowana w banku. Od tego postanowienia skarżący złożył zażalenie, wnosząc o jego zmianę przez zwolnienie go od kosztów postępowania i przyznanie mu prawa pomocy przez wyznaczenie pełnomocnika z urzędu. Wskazał, że rok temu dysponował większa sumą oszczędności w domu i banku, lecz obecnie te oszczędności, które pozostały, nie pozwalają mu na prowadzenie postępowania kasacyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie może zostać uwzględnione. Rozpatrując powyższą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego bądź adwokata z urzędu jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci. Wykazanie występowania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar udowodnienia tego faktu spoczywa na wnioskującym. Skarżący nie przedstawił natomiast wszystkich możliwych dokumentów na poparcie twierdzeń co do wysokości dochodów, wskutek czego ocenianie stanu majątkowego mogłoby się odbyć tylko w zakresie częściowym, co – w obliczu braku możliwości kompleksowej oceny sytuacji majątkowej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy – nie upoważnia sądu do uwzględnienia wniosku. W myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sąd uznał, że przedstawione przez skarżącego okoliczności są niewystarczające do oceny jego sytuacji majątkowej i zasadnie wezwał skarżącego do uzupełnienia danych. Tymczasem skarżący nie zastosował się do tego wezwania w całości. Przedstawił bowiem tylko niektóre dokumenty, świadczące na jego korzyść. W związku z tym sąd prawidłowo stwierdził, że okoliczności sprawy nie pozwalają na przyznanie skarżącemu prawa pomocy. Należy zauważyć, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym dotyczy podmiotów, które nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, nawet w niewielkiej części. Przytoczone zaś przez skarżących okoliczności, jak również przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Sąd, bazując na danych przedstawionych przez skarżącego, nie dopatrzył się zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z dokumentów wynika, że skarżący utrzymuje się samodzielnie (pomimo pozostawiania bezrobotnym bez prawa do zasiłku), wykorzystując środki finansowe, udokumentowane przy wniosku. Środki te (ok. 3 tys. zł) wg wskazań logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego (uwzględniając wydatki deklarowane przez skarżącego) powinny się już skończyć. Powyższe może świadczyć o dysponowaniu środkami, których istnienia skarżący nie ujawnił. Ponadto, skarżący w zażaleniu sam przyznaje, że dysponował oszczędnościami, których sądowi nie ujawnił. Sąd nie może dać wiary twierdzeniom skarżącego. W związku z tym ocenianie jego sytuacji majątkowej musiałoby odbywać się na podstawie niekompletnego materiału, do czego sąd nie jest upoważniony. Taka sytuacja skutkuje odmową przyznania prawa pomocy. Pamiętać trzeba, że prawo pomocy jest instytucją, która nie może służyć ochronie majątków osób o pomoc wnoszącym, ma ona bowiem na celu zapewnienie dostępu do sądu tym podmiotom, które rzeczywiście nie są w stanie – ze względu na swoją sytuację majątkowa i osobistą – uzyskać dostępu do sądu. W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym – całkowitym – zakresie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.