II OZ 645/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer po rozpoznaniu w dniu 7 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K. Z. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 26 maja 2015 r., sygn. akt II SA/Bk 1170/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi K. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Suwałkach z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie nakazu przywrócenia poprzedniego stanu wody na gruncie postanawia: oddalić zażalenie. Skarżąca K. Z., po sprecyzowaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego (k. 12, 18). Wskazała, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, a źródłem jej utrzymania jest dochód z gospodarstwa rolnego tj. 17 600 zł (dopłaty rolne) oraz 3 000 zł (sprzedaż produkcji rolnej). Posiada dom w stanie surowym o powierzchni 100 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 16,20 ha. Nie posiada żadnych oszczędności oraz przedmiotów wartościowych. Do rocznych wydatków zaliczyła: wydatki związane z utrzymaniem – 3 500 zł, składka KRUS – 1 600 zł, zakup paliwa – 8 000 zł, wydatki związane z produkcją rolniczą (zakup pasz, nawozów i środków ochrony roślin, usług weterynaryjnych) – 7 300 zł. Wskazała, że jest obciążona egzekucją komorniczą z tytułu objęcia gospodarstwa rolnego, w wysokości 33 017,28 zł. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego o sprecyzowanie oświadczenia majątkowego (k. 21), skarżąca nadesłała wyjaśnienie (k. 23 – 38), w którym wskazała, że: nie dysponuje żadnym tytułem do nieruchomości, na której zamieszkuje oraz nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego ani z rodzicami, ani z bratem; aktualnie zajmuje się produkcją roślinną oraz zwierzęcą (15 sztuk bydła opasowego, w tym 10 sztuk stanowi stado podstawowe); posiada podstawowe maszyny uprawowe (wyprodukowane ponad 20 lat temu), a pozostałe wynajmuje bądź wypożycza; w bieżącym roku z powodu choroby wirusowej padło 6 sztuk cieląt, co znacznie pomniejszyło dochód w gospodarstwie; jej dochód z gospodarstwa rolnego zamyka się kwotą 20 600 zł (dopłaty i dochód ze sprzedaży), natomiast wydatki z tytułu produkcji rolnej wynoszą około 20 000 zł, w tym wykazane we wniosku, a także 700 zł tytułem podatku rolnego i 2 800 zł tytułem wydatków związanych z utrzymaniem. Wnioskodawczyni nadto wskazała, że nie posiada samochodu osobowego, gdyż nie stać ją na pokrycie kosztów kursu na prawo jazdy (k. 24-25). Do sprecyzowanego oświadczenia skarżąca dołączyła: nieczytelną kserokopię dokumentu wystawionego przez zakład utylizacyjny, obwieszczenie z dnia 7 maja 2015 r. o pierwszej licytacji nieruchomości należącej do S. Z. (k. 27), zawiadomienie z dnia 29 stycznia 2014 r. o wszczęciu egzekucji komorniczej (k. 28 – 29), faktury VAT zakupów związanych z prowadzeniem działalności rolnej (z dnia 18 lutego 2015 r., 23 marca 2015 r. oraz z dnia 17 grudnia 2014 r.), decyzję z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie łącznego zobowiązania pieniężnego z tytułu podatku od nieruchomości (grunty rolne, lasy i budynki mieszkalne) na łączną kwotę 738 zł za rok 2015 (k. 33), rachunki z tytułu zakupu paliwa za okres luty – kwiecień 2015 r. na łączną kwotę 762, 81 zł (35 – 36), informację o składkach KRUS za okres styczeń – marzec 2015 r. na kwotę 21 zł – ubezpieczenie społeczne, 126 zł – ubezpieczenie zdrowotne, 252 zł ubezpieczenie emerytalno - rentowe (k. 37). Postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2015 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy w żądanym zakresie. Wskazał, że wnioskodawczyni przedstawiła tylko część dokumentów, o których przedłożenie była wzywana, co uniemożliwia dokonanie wszechstronnej oceny jej sytuacji majątkowej. Dochód skarżącej faktycznie może być zatem inny niż wskazany we wniosku, tym bardziej, iż nie przedstawiła wyciągów z rachunków bankowych. Nadto referendarz wskazał, że posiadanie przez skarżącą stałego źródła dochodu oraz majątku pozwala na uznanie, iż jest ona w stanie pokryć pełne koszty sądowe w sprawie niniejszej, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sprzeciw od powyższego postanowienia złożyła K. Z. Wyjaśniła, że posiadany dom jednorodzinny jest w stanie surowym, nie można w nim jeszcze zamieszkiwać, a strona nie posiada środków na jego wykończenie. Z kolei posiadane gospodarstwo rolne wymaga intensywnych nakładów, gdyż przed jego przejęciem od ojca pozostawało w dzierżawie. Produkcja zwierzęcia praktycznie równoważy wydatki z przychodami ze sprzedaży. Podkreśliła, że niedawno ukończyła studia stacjonarne i będzie mogła uzyskać "przychody in plus" dopiero w latach 2016 – 2017, jeśli opłacalność gospodarstwa będzie wyższa niż obecnie. W jej ocenie, złożone oświadczenie majątkowe było szczegółowe i uczciwe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zaskarżonym postanowieniem odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd wskazał, że analiza materialnych i finansowych warunków życia skarżącej – w oparciu o znajdujące się w aktach sprawy oświadczenia i dokumenty – nie uprawnia do wniosku, iż nie może ona ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania występujących na obecnym etapie sprawy (200 zł wpis i ewentualnie koszty ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru). Sąd zauważył przede wszystkim, że nieprzedstawienie przez skarżącą w sposób wiarygodny jej sytuacji majątkowej, zwłaszcza w zakresie uzyskiwanych dochodów, co uniemożliwia kompleksową ocenę w jakim stosunku dochody te pozostają wobec wydatków. Skarżąca nie przedłożyła jednego z podstawowych dowodów na uzyskiwane wpływy i ponoszone wydatki tzn. nie przedłożyła wyciągu z rachunku bankowego, do czego była wzywana przez referendarza sądowego. Co prawda w załącznikach oświadczenia majątkowego wskazała, że przedkłada wyciąg za ostatnie trzy miesiące, jednakże nie był on dołączony do oświadczenia. Również mimo wskazania przez referendarza sądowego w uzasadnieniu wydanego przez niego postanowienia, że brakowało wyciągu bankowego – nie został on przez nią dołączony do sprzeciwu. Nadto skarżąca zadeklarowała uzyskiwanie rocznie z tytułu sprzedaży produkcji gospodarstwa rolnego kwotę około 3 000 zł, jednakże także nie przedstawiła ani jednego dokumentu potwierdzającego dokonanie sprzedaży i uzyskanie dochodu z tego tytułu. Oświadczyła natomiast co do dochodów, że w dniu [...] lutego 2015 r. uzyskała płatność (dotację) w kwocie 17 000 zł. Z kolei odnośnie ponoszonych przez stronę wydatków sąd wskazał, że po podliczeniu kwot wynikających z przedłożonych dokumentów okazuje się, że skarżąca w pierwszych miesiącach roku 2015 wydała około 9 500 zł (do tej kwoty sąd wliczył wydatki na zakup nawozów, pierwszą ratę podatku od nieruchomości, kwoty wynikające z kserokopii rachunków za paliwo oraz składki KRUS za styczeń – marzec 2015 r.). Nie wskazała jednakże, że wydatkowała wszystkie środki pochodzące z dopłat. Nie wskazała też, aby z tytułu prowadzonej działalności rolniczej lub innej zalegała z płatnościami. Zdaniem sądu, powyższe nie pozwala przyjąć, że skarżąca wykazała brak możliwości na pokrycie kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z wyboru w sprawie niniejszej. Przede wszystkim w lutym 2015 r. uzyskała kwotę dotacji, co do której nie wskazała, aby ją wydatkowała w całości. Uprawnia to do wniosku o dysponowaniu przez stronę kwotą niezbędną do uiszczenia kosztów sądowych związanych z wniesieniem skargi w sprawie niniejszej. Nadto przedstawione przez skarżącą informacje są stosunkowo wyrywkowe i nie obrazują całościowo jej sytuacji finansowej, zwłaszcza w zakresie uzyskiwanych dochodów innych niż dotacje (brak wyciągów z rachunków bankowych, dowodów na uzyskiwane kwoty dochodu z tytułu sprzedaży płodów rolnych). Nie sposób zatem dokonać oceny w jakich proporcjach wydatkowane kwoty pozostają do uzyskiwanych w ciągu roku dochodów np. w przeliczeniu miesięcznym, a w konsekwencji czy skarżąca dysponuje wolnymi środkami, które mogą zostać przeznaczone na pokrycie kosztów związanych z niniejszym postępowaniem. Uniemożliwia to uznanie, że istnieją podstawy do przyznania skarżącej prawa pomocy w żądanym zakresie. Dodatkowo sąd wskazał, że co prawda skarżąca wskazuje również, iż prowadzona jest z nieruchomości rolnej egzekucja komornicza, jednakże z obwieszczenia o pierwszej licytacji nieruchomości (planowanej na dzień [...] maja 2015 r.) oraz z zawiadomienia o wszczęciu egzekucji z dnia [...] stycznia 2013 r. wynika, że licytowana nieruchomość stanowi własność S. Z. a nie K. Z. Od tego postanowienia skarżąca wniosła zażalenie, wskazując m.in., że wszelkie wolne środki finansowe przeznacza na bieżące unowocześnianie swojego gospodarstwa rolnego, gdyż w pierwszym etapie produkcji rolnej konieczne jest przeznaczenie określonych funduszy na te działalność, aby następnie móc uzyskiwać z tego tytułu dochody. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie może zostać uwzględnione. Rozpatrując powyższą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego bądź adwokata z urzędu jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci. Wykazanie występowania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar udowodnienia tego faktu spoczywa na wnioskującym. Skarżąca nie przedstawiła natomiast wszystkich możliwych dokumentów na poparcie twierdzeń co do wysokości dochodów, wskutek czego ocenianie stanu majątkowego mogłoby się odbyć tylko w zakresie częściowym, co – w obliczu braku możliwości kompleksowej oceny sytuacji majątkowej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy – nie upoważnia sądu do uwzględnienia wniosku. W myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sąd uznał, że przedstawione przez skarżącą okoliczności są niewystarczające do oceny jego sytuacji majątkowej i zasadnie wezwał skarżącą do uzupełnienia danych. Tymczasem skarżąca nie zastosowała się do tego wezwania w całości. Przedstawiła bowiem tylko niektóre dokumenty, świadczące na jej korzyść. W związku z tym sąd prawidłowo stwierdził, że okoliczności sprawy nie pozwalają na przyznanie skarżącej prawa pomocy. Należy zauważyć, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym dotyczy podmiotów, które nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, nawet w niewielkiej części. Przytoczone zaś przez skarżącą okoliczności, jak również przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Sąd, bazując na danych przedstawionych przez skarżącą, nie dopatrzył się zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przestawionym przez stronę niepełnym obrazie sytuacji majątkowej sąd nie stwierdził braku możliwości uiszczenia jakichkolwiek kosztów postępowania, a tylko ta okoliczność jest postawą przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wątpliwe są zobowiązania ciążące na skarżącej, a także to, że wielkość jej dochodów nie pozwala na poniesienie nawet najmniejszych kosztów prowadzonego postępowania. Ocena ta nie jest jednak możliwa ze względu na to, że – jak już wspomniano i jak prawidłowo stwierdził sąd pierwszej instancji – oświadczenia strony są wyrywkowe i nie pozwalają sądowi na rzeczową ocenę sytuacji majątkowej skarżącej, co nie pozwala sądowi na przyznanie prawa pomocy. Pamiętać trzeba, że prawo pomocy jest instytucją, która nie może służyć ochronie majątków osób o pomoc wnoszącym, ma ona bowiem na celu zapewnienie dostępu do sądu tym podmiotom, które rzeczywiście nie są w stanie – ze względu na swoją sytuację majątkowa i osobistą – uzyskać dostępu do sądu. Skarżąca natomiast sama wskazuje, że dysponuje wolnymi środkami finansowymi – przeznacza je jednak na rozwój działalności rolniczej. Konieczność dokonania innych wydatków nie stanowi zaś przesłanki przyznania prawa pomocy. Wobec powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.