II GZ 344/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Henryk Wach po rozpoznaniu w dniu 7 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia W. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 26 maja 2015 r. sygn. akt V SA/Wa 987/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi W. Z. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie wstrzymania postępowania egzekucyjnego oraz odmowy wstrzymania postępowania egzekucyjnego postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 26 maja 2015 r., sygn. akt V SA/Wa 987/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. - działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") - odmówił skarżącemu W. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi skarżącego na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie wstrzymania postępowania egzekucyjnego oraz odmowy wstrzymania postępowania egzekucyjnego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2015 r. referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. W dniu 15 kwietnia 2015 r. wpłynął sprzeciw strony od ww. postanowienia. Sąd I instancji postanowieniem z dnia 26 maja 2015 r. sygn. akt V SA/Wa 987/15 odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w całości w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu podniesiono, że strona wraz z wniesieniem sprzeciwu nadesłała szereg dokumentów. Skarżący wskazał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe i jest współwłaścicielem mieszkania o powierzchni 60 m2. Źródłem jego utrzymania jest świadczenie emerytalne w wysokości 2000 zł. Opłaca mieszkanie w wysokości 430,76 zł, telefon w kwocie 59,10 zł, prąd 146,81 zł (za dwa miesiące), telewizję kablową 55 zł (rachunek wystawiony na żonę) oraz, że płaci żonie alimenty w wysokości 600 zł. Zdaniem Sądu analiza oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłanych na wezwanie dokumentów pozwala stwierdzić, że skarżący nie wykazał swojej sytuacji materialnej w sposób rzetelny i wyczerpujący. Skarżący nie nadesłał wszystkich dokumentów, o które był wzywany przez referendarza sądowego, a które zdaniem Sądu odzwierciedliłyby jego sytuację majątkową. Ponadto mając świadomość, że przyczyną odmowy przyznania prawa pomocy przez referendarza sądowego było nie nadesłanie dokumentów, powinien ten brak w pełni usunąć wnosząc sprzeciw, a brak poszczególnych dokumentów, o które był wzywany w odpowiedni sposób wyjaśnić. Sąd zauważył także pewną rozbieżność co do oświadczenia skarżącego, iż gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie. Jak sam wskazuje mieszka razem z żoną pomimo separacji, jednakże opłatę za mieszkanie, rachunki za prąd i telefon opłaca sam, nie wskazując, czy żona partycypuje w tych kosztach. Jedynie rachunek za telewizję kablową jest wystawiony na żonę wnioskodawcy. W świetle powyższych okoliczności stwierdzić należy, że wbrew obowiązkowi zachowania należytej staranności, skarżący nie wyjaśnił w pełni swojej rzeczywistej sytuacji materialnej (majątkowej, dochodowej, odnośnie kosztów utrzymania koniecznego). Skarżący nadsyłając jedynie część żądanych dokumentów, nie wyjaśniając wszystkich wątpliwości, przedstawił swoją sytuację materialną fragmentarycznie, co uniemożliwiło Sądowi ustalenie, jakie są realne możliwości finansowe poniesienia przez niego w niniejszej sprawie kosztów sądowych. W ocenie Sądu, w okolicznościach przedmiotowej sprawy, oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz przedłożone dokumenty nie dają podstaw dla uznania, że skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył W. Z. zaskarżając je w całości wniósł o ponowne merytoryczne rozpatrzenie wniosku o przyznanie na rzecz wnioskodawcy prawa pomocy w postaci ustanowienia na jego rzecz radcy prawnego oraz zwolnienia go od kosztów sądowych. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił także błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia dotyczący faktycznej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Jedynym miernikiem oceny, czy stronie może być przyznane prawo pomocy jest kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10). Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Podkreślenia wymaga, że istota instytucji prawa pomocy pozwala na przyznanie tego prawa w sytuacjach wyjątkowych, w których strona skarżąca ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, uznając, że nie było możliwe dokonanie oceny sytuacji majątkowej strony, skoro skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił części dokumentów obrazujących jego sytuację majątkową. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania i profesjonalnego pełnomocnika, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności tychże oświadczeń. Mimo wezwania z dnia 2 kwietnia 2015 r. (wystosowanego w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a.) skarżący nie nadesłał bowiem części z żądanych dokumentów co podkreślił także Sąd pierwszej instancji. Warto zaznaczyć, iż skarżący błędnie wskazywał w zażaleniu, że "uzupełnił wszystkie dokumenty i braki do uzupełnienia, których wezwał go Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie i jednocześnie chciałby on stwierdzić, że dokumenty te zostały mu przygotowane przez biuro rachunkowe, z którego usług wnioskodawca korzysta". W aktach sprawy jak słusznie wskazał Sąd I instancji, znajduje się niepełna dokumentacja nadesłana przez skarżącego i brak w niej na pewno dokumentacji sporządzonej przez biuro rachunkowe. Skarżący nie nadesłał na wezwanie Sądu wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych oraz kont i lokat dewizowych - skarżącego - z okresu od 1 stycznia 2015 r. do dnia otrzymania wezwania, a w przypadku ich likwidacji – dokumentu potwierdzającego ten fakt wraz z historią rachunku z ostatnich 3 miesięcy, zeznań podatkowych złożonych przez skarżącego za lata 2013 -2014, zaświadczenia o wysokości dochodów lub innej informacji o dochodach uzyskiwanych w 2014 roku albo innych dokumentów wskazujących na wysokość uzyskiwanych dochodów (np. umowy o pracę, umowy cywilnoprawne, honoraria, pomoc od innych osób oraz członków rodziny), trzech ostatnich odcinków emerytury lub odpisów decyzji przyznających to świadczenie. Brak wskazanych wyżej dokumentów uniemożliwiał Sądowi pierwszej instancji ocenę, czy w przypadku skarżącego wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy. Dokumenty nadesłane przez stronę obrazują jedynie częściowo sytuację majątkową skarżącego. Dla przedstawienia Sądowi pełnego obrazu sytuacji majątkowej, niezbędne było wykonanie zarządzenia referendarza sądowego również w zakresie odnoszącym się do rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego. Istotną dla Sądu informacją byłoby również ewentualne oświadczenie przez skarżącego, że nie posiada on rachunków bankowych. W konsekwencji przyjąć należy, że brak ustosunkowania się przez skarżącego do kwestii posiadania lub braku posiadania rachunków bankowych trafnie doprowadził Sąd pierwszej instancji do zgodnej z prawem konkluzji, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w tych okolicznościach Sąd I instancji prawidłowo ocenił zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Biorąc powyższe pod uwagę, należało uznać, że skarżący zaprezentował swoją sytuację materialną w sposób mało rzetelny, czym naraził się na negatywne skutki w postaci odmowy przyznania prawa pomocy, bowiem nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Dlatego też nie może budzić wątpliwości, że złożony przez niego wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługiwał na oddalenie. Na marginesie należy wskazać, że postanowienie w sprawie prawa pomocy, jako postanowienie niekończące postępowania, może być uchylone lub zmienione wskutek zmiany okoliczności sprawy, zgodnie z treścią art. 165 p.p.s.a. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. Strona skarżąca może zatem złożyć ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, wskazując w nim nowe okoliczności mogące uzasadnić wzruszenie prawomocnego postanowienia. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.