I OZ 199/16

Dnia 4 marca 2016 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Paweł Miładowski, , , po rozpoznaniu w dniu 4 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 15 stycznia 2016 r., sygn. akt IV SA/Wr 561/13 o umorzeniu postępowania sądowego wszczętego wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi Z. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] lipca 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku okresowego postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2016 r., sygn. akt IV SA/Wr 561/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu umorzył postępowanie sądowe wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. Sąd I instancji, powołując się na treść art. 260, art. 199, art. 244 § 1, art. 245 § 1, art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wyjaśnił na czym polega prawo do sądu w kontekście zainicjowanych przez skarżącego ponad 600 spraw, w których składał wnioski o prawo pomocy, o wyłączenie sędziów oraz o stwierdzenie niezgodności z prawem wydanych orzeczeń, a także o wykładnię tych orzeczeń. W ocenie Sądu, niedopuszczalne jest używanie uprawnień procesowych do celów innych od tych, które odpowiadają ich przeznaczeniu. W konsekwencji zachowanie, które jest formalnie zgodne z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi nie może zasługiwać na ochronę. Tak zaś należy oceniać np. działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich realnych praw, ale dla którego inicjowanie tychże postępowań jest celem samym w sobie, co ma miejsce w rozważanym przypadku. W ocenie Sądu, wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w tej sprawie stanowi nadużycie tego prawa. Natomiast prawo pomocy stanowi formę realizacji prawa do sądu i nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. W tej zaś sprawie Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 27 października 2015 r., sygn. akt I OZ 1350/15, oddalając zażalenie na postanowienie z dnia 23 lipca 2015 r. o umorzeniu postępowania sądowego wszczętego wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu, wskazał, że zasadnie oceniono żądanie skarżącego przyznania prawa pomocy jako nadużycie tego uprawnienia. Ponadto niezmiennym pozostaje także fakt ustawowego zwolnienia skarżącego z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych na mocy art. 239 pkt 1 lit. a p.p.s.a. Zażalenie na postanowienie z dnia 15 stycznia 2016 r. złożył Z. R., powołując się na działania procesowe w innych sprawach, tj. o sygn. akt: IV SA/Wr 560/13, IV SA/Wr 254/13 i I OZ 1307/15. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei, w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. To wyjątki od ogólnej zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (tj. koszty sądowe i koszty ustanowienia fachowego pełnomocnika). Instytucja prawa pomocy nie może być zatem nadużywana, w tym wykorzystywana do innych celów. Wskazania wymaga, że zaskarżone postanowienie z 15 stycznia 2016 r. zostało wydane w związku z oceną prawną co do uczynienia przez skarżącego nienależytego użytku z instytucji prawa pomocy oraz z tym, że w zakresie kosztów sądowych rozpoznanie przedmiotowej sprawy, jako dotyczącej pomocy społecznej, korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych. Taką też ocenę potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w tej sprawie w postanowieniu z dnia 27 października 2015 r., sygn. akt I OZ 1350/15, oddalając zażalenie skarżącego na postanowienie z dnia 23 lipca 2015 r. o umorzeniu postępowania sądowego wszczętego wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. W związku z prawomocnym zakończeniem postępowania w przedmiocie prawa pomocy, kolejny wniosek w tym zakresie powinien być rozpoznany przez Sąd I instancji w trybie zmiany, o jakiej mowa w art. 165 p.p.s.a. Jednak naruszenie prawa procesowego w tym zakresie nie ma istotnego wpływu na wynik sprawy, ponieważ Sąd I instancji de facto wykazał, że w niniejszej sprawie nie doszło do zmiany okoliczności sprawy. Oceniono podobnie jak we wcześniejszych orzeczeniach, że skarżący czyni z instytucji prawa pomocy nienależyty użytek. Skarżący składając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy już w trakcie rozprawy przed Sądem I instancji jedynie potwierdza dokonaną wcześniej ocenę, że czyni z instytucji prawa pomocy nienależyty użytek, ponieważ inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich realnych praw, ale dla którego inicjowanie tychże postępowań jest celem samym w sobie. Ocena taka wynika z tego, że aktualnie brak jest innych przeszkód procesowych do rozpoznania merytorycznego skargi Z. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego L. z dnia [...] lipca 2013 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku okresowego. W takiej sytuacji nie można uznać, że skarżącemu ograniczono prawo do sądu, skoro wyłącznie w wyniku działań procesowych skarżącego skarga na ww. decyzję nie została rozpoznana choć Sąd I instancji dwukrotnie wyznaczał rozprawę. Skarżący składał w tej sprawie wnioski o prawo pomocy (na rozprawie lub przed nią), co zostało ocenione jako działanie czyniące nienależyty użytek także przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu o sygn. akt I OZ 1350/15. W niniejszej sprawie trafnie zatem oceniono, że żądanie przyznania prawa pomocy Z. R. jako nadużycie tego uprawnienia. Ilość i charakter spraw podlegających kontroli sądowoadministracyjnej jednoznacznie dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swoich praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie. Stwierdzić należy, że o ile sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Sąd dysponuje środkami publicznymi i musi być ostrożnym owych wydatków strażnikiem. Dlatego brak było podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy. Ocenę tą potwierdza wniesione zażalenie, które nawet nie odnosi się do tej sprawy, lecz działań procesowych w innych sprawach oraz to, że, pomimo ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych i doręczonych przez Sąd rozstrzygnięć w tym zakresie, skarżący w kolejnych wnioskach domaga się poza przyznaniem adwokata z urzędu także zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd I instancji prawidłowo wskazał, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którą strony w postępowaniu sądowoadministracyjnym samodzielnie ponoszą koszty tego postępowania. Ponadto należy mieć na względzie, że przyznanie prawa pomocy wiąże się z zaangażowaniem środków pieniężnych uzyskiwanych od podatników, tym bardziej nie można tej instytucji nadużywać, w sytuacji gdy strona czyni z niej nienależyty użytek. Z powyższych względów, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w postanowieniu.