II GZ 403/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Jagielska po rozpoznaniu w dniu 3 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "G. A." Spółki z o.o. w N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z dnia 1 lipca 2015 r. sygn. akt I SA/Po 242/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "G. A." Spółki z o.o. w N. na postanowienie Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie obciążenia kosztami badania sprawdzającego automatu do gier o niskich wygranych postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. postanowieniem z dnia 1 lipca 2015 r. o sygn. akt I SA/Po 242/15, orzekając na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej jako p.p.s.a., odmówił "G. A." Spółce z o.o. w N. (dalej: Spółka) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie obciążenia kosztami badania sprawdzającego automatu do gier o niskich wygranych. Wyjaśniając motywy podjętego rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskująca Spółka powołała się na prowadzone przeciwko niej postępowanie egzekucyjne, które uniemożliwia swobodne dysponowanie środkami pieniężnymi. Zaznaczyła, że jej sytuacja finansowa od początku 2010 r. znacznie się pogorszyła w związku z wprowadzeniem przepisów ustawy o grach hazardowych, w konsekwencji wygaśnięcia uzyskanych zezwoleń i braku możliwości ich przedłużenia. Spółka zaprzestała urządzania gier na automatach do gier o niskich wygranych. Jej środki trwałe to w większości automaty do gier o niskich wygranych, których nie da się zbyć. Wnioskująca oświadczyła, że wysokość kapitału zakładowego wynosi 1 000 000 zł, wartość środków trwałych według bilansu za 2013 r. 657 896,88 zł, a strata za 2013 r. według bilansu 238 531,30 zł. Spółka nie podała w jakim banku posiada rachunek bankowy, jego numeru i stanu na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku. Wyjaśniła jedynie, że rachunek został zajęty w związku z toczącym się postępowaniem egzekucyjnym. Odpowiadając na wezwanie do uzupełnienia wniosku, Spółka wskazała między innymi, że z uwagi na wypowiedzenie złożone przez bank nie posiada rachunku bankowego, natomiast z zeznania podatkowego za 2014 r. wynika, że przychody Spółki wyniosły 2 197 420,58 zł, przy kosztach ich uzyskania w wysokości 2 183 357,09 zł, a dochód 13 883,49 zł, zaś za 2013 r. było to odpowiednio: 2 934 700,94 zł, 2 890 597,54 zł oraz 44 103,40 zł. Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, że wnioskująca Spółka nie wykazała, iż jej sytuacja materialna uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Pomimo wezwania Spółka nie dostarczyła informacji i dokumentów, które uprawdopodobniłyby, że jej aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie wniosku, ograniczyła się jedynie do podania takich danych, które mogą świadczyć o trudnej sytuacji materialnej, zatem nie udzieliła pełnych wyjaśnień. W szczególności nie podała wysokości przychodów i kosztów ich uzyskania w okresie od stycznia do marca 2015 r. Nie podała też w jakiej wysokości wypłaca wynagrodzenie pracownikowi ani nie wyjaśniła za jaki okres opóźnia się z wpłacaniem tego wynagrodzenia. Nie przedłożyła dokumentów o zajęciu rachunku bankowego i nie określiła w jakiej wysokości i z jakich środków ponosi koszty związane z utrzymaniem siedziby. Z uzyskanych danych wynika, że zarówno za 2013 r., jak i 2014 r. Spółka osiągała przychody i uzyskiwała dochody. Sąd stwierdził więc, że skoro strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy nie wykonała wezwania i nie przedłożyła wymienionych w nim dokumentów, niezbędnych dla oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, to nie wykazała w sposób niebudzący wątpliwości, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. W zażaleniu złożonym do Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej jako NSA) Spółka wniosła o uchylenie postanowienia Sądu z dnia 1 lipca 2015 r. oraz przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi, zarzucając Sądowi błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że uiszczenie wpisu od skargi oraz ewentualnie dalszych kosztów sądowych nie przekracza możliwości płatniczych Spółki. Uzasadniając swoje stanowisko Spółka argumentowała, że występuje w ponad stu sprawach toczących się przed sądami administracyjnymi, a Naczelnik [...] W. Urzędu Skarbowego w P. prowadzi wobec niej postępowanie egzekucyjne na kwotę przekraczającą 600 000 zł, w konsekwencji czego Spółka nie dysponuje dostatecznymi środkami na uiszczenie wymaganego wpisu. Ponadto Spółka zaznaczyła, że pada ofiarą szykan ze strony organów Służby Celnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie jest zasadne. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Takie stanowisko znajduje również oparcie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy mieć także na uwadze, że gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów, co wynika z treści art. 255 p.p.s.a. Co więcej, strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zaistniały przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt I GZ 1/10, dostępne w Internecie w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Jak wynika z akt sprawy, pismem z dnia [...] kwietnia 2015 r. referendarz sądowy WSA w P., korzystając z art. 255 p.p.s.a., wezwał wnioskującą o prawo pomocy Spółkę do uzupełnienia złożonego wniosku i w 12 punktach określił jakich konkretnie dokumentów oraz jakich wyjaśnień wymaga dla pełnej oceny zgłoszonego żądania. Spółka odniosła się do wezwania wybiorczo i przy piśmie z dnia [...] kwietnia 2015 r. przedłożyła tylko niektóre wymagane dokumenty (w tym zeznania podatkowe za 2013 r. i 2014 r.) oraz złożyła wyjaśnienia opisane przez Sąd w kontrolowanym postanowieniu. Sąd uznał jednak, że wezwanie nie zostało należycie wykonane, co uniemożliwiło pełną i rzetelną ocenę jej rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych, więc wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych nie mógł zostać uwzględniony. W ocenie NSA stanowisko Sądu jest prawidłowe i nie podważa go argumentacja przedstawiona w zażaleniu. WSA nie popełnił zarzucanego błędu w ustaleniach faktycznych oceniając, że na podstawie przedłożonych przez Spółkę dokumentów i wyjaśnień nie mógł ustalić, czy Spółka spełniła kryteria przemawiające za przyznaniem prawa pomocy w myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Dodać wypada, że składająca wniosek o przyznanie prawa pomocy nie współdziałała należycie z WSA w wyjaśnianiu swojej sytuacji majątkowej i płatniczej, co przekonująco wykazano w uzasadnieniu kwestionowanego postanowienia. Zdaniem NSA ocena wniosku Spółki o przyznanie prawa pomocy nie mogła być inna, ponieważ posiadane przez Sąd jedynie wybiórcze dane o stanie finansów i majątku Spółki nie mogły uzasadniać uwzględnienia wniosku, a kolejne wezwanie do uzupełnienia częściowych albo niewiarygodnych oświadczeń było niecelowe. Akcentowane w zażaleniu okoliczności takie jak występowanie Spółki w ponad stu procesach sądowych i prowadzone przeciwko stronie postępowanie egzekucyjne na kwotę przekraczającą 600 000 zł w konfrontacji z brakiem jednoznacznego wyjaśnienia jej sytuacji majątkowej i płatniczej, jawią się jako pozbawione istotnego znaczenia. Tym bardziej bez znaczenia jest powoływanie się na "szykany" ze strony organów Służby Celnej. Z wymienionych powodów oraz na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. NSA postanowił jak w sentencji.