II OZ 957/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 7 października 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia G. w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 lipca 2015 r., sygn. akt VII SA/Wa 88/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi G. w K. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] listopada 2014 r., znak [...] w przedmiocie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 30 lipca 2015 r., sygn. akt VII SA/Wa 88/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił G. w K. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniesiono, że w dniu 7 kwietnia 2015 r. wpłynął do Sądu wniosek G. w K. o przyznanie prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych poprzez obniżenie wpisu do kwoty 125 zł. Postanowieniem z dnia 3 czerwca 2015 r. sygn. akt VII SA/Wa 88/15 referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Strona skarżąca w ustawowym terminie wniosła sprzeciw. Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił przyznania prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd przytoczył art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., art. 245 § 3 p.p.s.a. oraz art. 246 § 2 p.p.s.a. Sąd podniósł, że z akt sprawy wynika, że jedynym źródłem dochodów Stowarzyszenia są składki członkowskie, niepokrywające kosztów funkcjonowania Towarzystwa. Z treści uchwały nadesłanej przy piśmie z dnia 11 maja 2015 r. wynika, że wysokość podstawowej składki opłacanej w cyklu miesięcznym wynosi 5 zł, natomiast składki ulgowe wynoszą 3 zł dla studentów i uczniów lub 1,50 zł dla emerytów, rencistów, osób bezrobotnych, a także innych osób pozostających w trudnej sytuacji życiowej. Z kolei w cyklu rocznym podstawowa składka wynosi 50 zł, natomiast składki ulgowe odpowiednio 25 zł lub 12 zł. Uchwała przewiduje także składkę rodzinną płatną wyłącznie w cyklu rocznym w wysokości 80 zł. Stowarzyszenie podało, że liczy 29 członków zwyczajnych oraz czterech członków wspierających. Towarzystwo wskazało, że jego zobowiązania przekraczają posiadane środki. Podniosło, że działalność Towarzystwa z założenia opiera się wyłącznie na pracy społecznej – jest to praca o charakterze eksperckim, wykonywana bez wynagrodzenia. Jej koszty rzutują na zobowiązania, czego przejawem są straty finansowe. Składki członkowskie są jedynym źródłem dochodów i nie pokrywają kosztów funkcjonowania Towarzystwa. Towarzystwo nie zatrudnia pracowników, nie prowadzi działalności gospodarczej, podejmuje jednak kroki zmierzające do pozyskiwania darowizn. Korzystając z eksperckiej wiedzy członków, Towarzystwo eliminuje koszty zatrudniania ekspertów zewnętrznych. Jak wynika z wniosku, rok 2013 zakończył się stratą w wysokości 5894,67 zł, rok 2012 r. – stratą w wysokości 6295,66 zł. W 2014 roku dochody Towarzystwa z tytułu składek członkowskich wyniosły 1900 zł, natomiast wydatki wyniosły 8738,35 zł (w tym 6820 zł to koszty użytkowania samochodu). Aktualne zobowiązania przekraczają kwotę 25000 zł. Strona skarżąca podniosła, że nie jest w stanie uzyskać dochodów ze spadków, darowizn, działalności gospodarczej itp. W złożonym wniosku Towarzystwo oświadczyło jednocześnie, iż nie prowadzi działalności gospodarczej, bowiem "zatraciłoby swój ideowy charakter, skupiając się na pozyskiwaniu środków zamiast na ochronie przyrody". Zdaniem Sądu, strona skarżąca określiła wysokość obowiązkowych składek na poziomie nieadekwatnym do szeroko zakreślonych w statucie form jego działalności, a jednocześnie nie zapewnia środków na tę działalność przy wykorzystaniu innych dopuszczonych przez prawo działań. W ocenie Sądu strona skarżąca sama pozbawiła się możliwości zdobycia środków na poniesienie kosztów sądowych. Stowarzyszenie posiada pełne, przewidziane ustawą, możliwości pozyskiwania środków na działalność statutową. Stowarzyszenie, mimo bycia jednostką non profit, chcąc realizować swą określoną statutem działalność musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, w tym kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Wobec tego realizując cele statutowe członkowie Stowarzyszenia powinni podjąć odpowiednie środki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych. Brak stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Okoliczność, że cele działalności stowarzyszeń mają charakter niezarobkowy (art. 2 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach) nie oznacza, że stowarzyszenia nie mogą prowadzić żadnej działalności. Zdaniem Sądu realizując cele statutowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei w razie trudności w prowadzeniu działalności statutowej podjąć odpowiednie środki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. ustalenie wyższych składek. Stowarzyszenie w § 25 Statutu ustanowiło, że źródłami majątku Towarzystwa oprócz składki członkowskiej są darowizny, zapisy i spadki, środki pochodzące z ofiarności publicznej lub ze sponsoringu, dotacje, subwencje, udziały i lokaty. W ocenie Sądu skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, by podejmowało działania mające na celu pozyskanie środków na finansowanie swojej działalności. Stowarzyszenie działając aktywnie w zakresie ochrony środowiska winno również zadbać o zwiększenie źródeł finansowania. Nie można bowiem przerzucać ciężaru finansowania stowarzyszenia na Państwo, a więc finansowania działania podmiotów prywatnych ze środków publicznych. Zasadą pozostaje bowiem prowadzenie działalności osób prawnych, jak i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, na bazie ich majątku własnego. W zażaleniu na powyższe postanowienie G. w Katowicach powołało się na art. 246 § 2 p.p.s.a. i podkreśliło, że starało się wykazać, iż nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W uzasadnieniu zażalenia T. podniosło, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy powoływało się na międzynarodową Konwencję o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, ratyfikowaną przez Polskę dnia 31 grudnia 2001 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 78, poz. 707) jednak Sąd w postanowieniu z dnia 30 lipca 2015 r. nie odniósł się do tej Konwencji. Przedmiotowa konwencja gwarantuje dostęp do wymiaru sprawiedliwości, zaś bariera finansowa nie powinna być przeszkodą w dostępie do wymiaru sprawiedliwości (art. 9). Przepisy prawa wspólnotowego mają wyższy priorytet niż przepisy prawa krajowego oraz komentarze do aktów prawa krajowego (np. J.P. Tamo, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006). W ocenie Stowarzyszenia konieczność uiszczenia wpisu, którego wysokość przekracza możliwości płatnicze T., będzie stała w sprzeczności z duchem przytoczonej konwencji międzynarodowej. Na sprawę kosztów nie można patrzeć jedynie przez pryzmat wnioskowej kwoty pomocy, lecz należy to czynić przez pryzmat całokształtu wydatków T., zarówno w przedmiotowej sprawie jak również w innych działaniach. Stowarzyszenie podtrzymało twierdzenie, iż nie jest w stanie uzyskać dodatkowych środków z działalności gospodarczej - praca w G. jest pracą społeczną, poza obowiązkami zawodowymi członkowie Stowarzyszenia nie mają możliwości, by podejmować dodatkową działalność zarobkową. Towarzystwo nie podzieliło poglądu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, iż powinno koncentrować się w pierwszej kolejności na zabezpieczeniu środków na swoją działalność statutową. Taka działalność nie jest bowiem celem T. Skierowanie wysiłków na aspekt pozyskiwania środków w konsekwencji prowadziłoby do zarzucenia głównego celu statutowego, jakim jest działalność na rzecz ochrony środowiska przyrodniczego. W zakresie starań o pozyskiwanie darowizn strona żaląca się oświadczyła, że podejmowała rozmowy z potencjalnymi darczyńcami w celu zdobycia dodatkowych środków. Podkreśliła, że skuteczne pozyskiwanie darowizn w praktyce odbywa się od podmiotów gospodarczych, zainteresowanych efektami działań organizacji pozarządowej. Przedsiębiorcy kierują się pragmatyczną zasadą inwestowania w przedsięwzięcia, które dadzą im korzyści - np. "wesprzemy protest domagający się budowy przepustów dla zwierząt, gdyż jesteśmy producentami takich konstrukcji". T. nie zgodziło się też ze zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, iż składki T. są nieadekwatne do szeroko zakreślonych w statucie form działalności T. Składki członkowskie są ustalane na poziomie możliwości finansowych członków i nie mogą odstawać od typowej wysokości składek w analogicznych stowarzyszeniach. Wysokość składek członkowskich w G. jest adekwatna do krajowych zarobków, stypendiów studenckich i emerytur. W ocenie G. wysokość składek nie odbiega od typowych składek pobieranych w organizacjach pozarządowych (np. składka roczna w Ogólnopolskim Towarzystwie Ochrony Ptaków wynosi 60 zł, przy czym członkowie otrzymują pocztą elektroniczną czasopismo; składka roczna w T. wynosi 30 zł, a członkowie otrzymują biuletyn T., składka roczna członków P. wynosi 35 zł). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a.), osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z powyższego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Ponadto, osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. W rozpoznawanej sprawie zgodzić się należy z Sądem I instancji, że skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, by podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (§ 8 Statutu T.), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. A zatem, G. z siedzibą w K., którego statutowa działalności polega m. in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. T. powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Podzielić więc należy ugruntowany w orzecznictwie i prezentowany również przez Sąd I instancji pogląd, iż przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (zob. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Okoliczność, iż stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność – np. w drodze obowiązkowych składek dostosowanych swoją wysokością do zadań, które zamierza realizować w ramach prowadzonej działalności społecznej. Twierdzenie, że składki te są na poziomie możliwym do zaakceptowania przez członków Stowarzyszenia i odpowiadają wysokości składek w innych analogicznych stowarzyszeniach, nie jest argumentem przemawiającym za odstąpieniem od ponoszenia pełnych kosztów postępowania. Skoro Stowarzyszenie prowadzi szeroko zakrojoną działalność społeczną angażując wszelkie siły i środki w działania dotyczące ochrony środowiska naturalnego, sporządzając wymagające fachowej wiedzy i doświadczenia raporty, to jednocześnie powinno zaplanować budżet od strony przychodów, który bez przeszkód pozwoliłby realizować te godne pochwały działania. Nie dostrzeganie wagi tej kwestii lub bierność sprowadzająca się do poprzestania na zebraniu składek członkowskich w wysokości daleko niewystarczającej do pokrycia zobowiązań wynikających z działalności Stowarzyszenia jest ewidentnym naruszeniem zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku wynikającej wprost z przepisów prawa o stowarzyszeniach (art. 33 – 35 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach – t.j. Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ). Odnosząc się do podnoszonej kwestii konieczności stosowania Konwencji z Aarhus wskazać należy, że art. 9 ust. 5 Konwencji nie przewiduje generalnego obowiązku zwolnienia od kosztów sądowych w sprawach dotyczących ochrony środowiska, a wyłącznie zobowiązuje strony do rozważenia stworzenia odpowiedniego mechanizmu udzielania pomocy, aby zlikwidować lub zredukować finansowe i inne ograniczenia dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Zauważyć też należy, iż z mocy art. 239 § 2 p.p.s.a. ( dodany przez art. 1 pkt 64 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. z 2015 r., poz. 658) od dnia 15 sierpnia 2015 r. nie mają obowiązku uiszczania opłat sądowych organizacje pożytku publicznego, działające na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, w sprawach własnych, z wyjątkiem spraw dotyczących prowadzonej przez te organizacje działalności gospodarczej, a także organizacje pozarządowe oraz podmioty wymienione w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. z 2014 r. poz. 1118, 1138 i 1146) w sprawach własnych dotyczących realizacji zleconego zadania publicznego na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. A zatem, z woli ustawodawcy podmioty wskazane w powyższym przepisie nie mają obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Pozostałe podmioty na równych zasadach ponoszą koszty sądowe, bądź mogą uzyskać zwolnienie od ponoszenia tych kosztów. W tym stanie rzeczy nie można uznać, aby unormowania ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dotyczące kosztów sądowych były dla stowarzyszenia przeszkodą w dostępie do wymiaru sprawiedliwości, gdyż koszty postępowania sądowoadministracyjnego zrównane są dla wszystkich podmiotów występujących w danej kategorii spraw, a organizacje społeczne - inne niż wymienione w art. 239 § 2 p.p.s.a. - na równi z innymi podmiotami mogą występować o przyznanie prawa pomocy i pomoc taką uzyskać przy wykazaniu istnienia przesłanek jej udzielenia na gruncie art. 246 § 2 p.p.s.a. W niniejszej sprawie brak było przesłanek, o których mowa w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., a zatem Sąd I instancji zasadnie odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zaznaczyć jednocześnie należy, że strona skarżąca - jak wynika ze złożonego odpisu z KRS – nie posiada statusu organizacji pożytku publicznego. Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.