II GZ 747/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Magdalena Bosakirska po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia D. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 10 września 2015 r., sygn. akt V SA/Wa 1693/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. L. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] stycznia 2015 r. Nr [...] w przedmiocie oddalenia skargi na czynność egzekucyjną postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 10 września 2015 r. odmówił D. L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] stycznia 2015 r. w przedmiocie oddalenia skargi na czynność egzekucyjną. I Sąd I instancji podniósł, że wnioskiem złożonym na formularzu PPF D. L. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczył, iż utrzymuje się ze stypendium naukowego w wysokości poniżej 500 zł miesięcznie. W uzasadnieniu skarżący podniósł, że jest studentem zaś koszty związane z badaniami naukowymi są wyższe aniżeli otrzymywane stypendium. Złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, wobec czego zarządzeniem z dnia 11 maja 2015 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie nie zostało jednak złożone. Postanowieniem z dnia 9 czerwca 2015 r. referendarz sądowy WSA w W. odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie z uwagi na niezłożenie dodatkowego oświadczenia, a w konsekwencji niewykazanie wystąpienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący podniósł, że złożony wniosek o zwolnienie z kosztów wraz z formularzem PPF zawierają kompletne informacje o jego sytuacji majątkowej, zawierają jego adres oraz oświadczenie, że nie otrzymuje żadnej renty, zasiłku, zapomogi itp. Dodał, iż wezwanie do udzielenia dodatkowych informacji odebrała inna osoba i pismo to nie zostało mu przekazane. Zauważył, iż z uwagi na fakt, że nie otrzymał przedmiotowego wezwania nie mógł złożyć dodatkowego oświadczenia, co nie może obciążać go negatywnymi skutkami. Postanowieniem z dnia 10 września 2015 r. Sąd I instancji odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w uzasadnieniu podnosząc, że wobec niewystarczającej treści oświadczenia wnioskodawcy oraz z uwagi na fakt, iż w sprzeciwie skarżący podniósł, że nie otrzymał wezwania do złożenia dodatkowych wyjaśnień, zarządzeniem z dnia 17 lipca 2015 r. ponownie wezwano D. L. do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej oraz do złożenia określonych dokumentów. Przesyłkę zawierającą niniejsze wezwanie doręczono do rąk dorosłego domownika – ojca skarżącego – w dniu 23 lipca 2015 r., jednakże dodatkowe oświadczenie nie zostało złożone w zakreślonym terminie. Wobec niewykonania przez wnioskodawcę wezwania, Sąd I instancji uznał, że nie wykazał on, iż w odniesieniu do jego osoby wystąpiła ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Nie istniała zatem możliwość porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi skarżący winien się liczyć w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. WSA stwierdził, że analizując złożone przez stronę oświadczenia nie sposób dokonać rzetelnej oceny możliwości ponoszenia kosztów sądowych w sprawie. Przede wszystkim nie wyjaśniono gdzie i na podstawie jakiego tytułu skarżący mieszka oraz czy posiada majątek ruchomy o znacznej wartości. Nadto nie nadesłał on żadnego dokumentu, z którego wynikałaby wysokość otrzymywanych świadczeń, wynagrodzeń, honorariów – do czego również był wzywany. Dla rozpoznania wniosku kluczowe znaczenie miało również nieudzielenie odpowiedzi na pytanie o ponoszone wydatki niezbędne dla utrzymania. Ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy następuje poprzez porównanie wysokości miesięcznych dochodów oraz posiadanych zasobów pieniężnych z wydatkami ponoszonymi przez wnioskującą stronę i osoby, z którymi prowadzi ona gospodarstwo domowe. Skoro skarżący nie wskazuje wydatków niezbędnych dla utrzymania, to dokonanie takiego porównania jest niemożliwe. Sąd podniósł również, że wnioskodawca nie wyjaśnił czy posiada rachunek bankowy i nie nadesłał wyciągów z ewentualnie posiadanego rachunku. Posiadanie środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotne dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania. Dla rozpoznania złożonego wniosku nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale także jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając stałe źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Sąd I instancji stwierdził, że w sprzeciwie wnioskodawca nie zawarł żadnych argumentów przemawiających za uwzględnieniem jego wniosku. Uzasadnienie sprzeciwu nie jest wprawdzie obligatoryjne, jednakże z uwagi na to, iż odmowa przyznania prawa pomocy nastąpiła z powodu niewykonania zarządzenia do złożenia dodatkowego oświadczenia, okoliczność ta ma znaczenie dla rozpoznania wniosku i stanowi przesłankę negatywną. Sąd podniósł, że skarżący powinien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. W niniejszej sprawie skarżący nie udzielił odpowiedzi ani na zarządzenie referendarza sądowego ani Sądu. Reasumując WSA stwierdził, że niewystarczające udokumentowanie sytuacji majątkowej skarżącego mogło jedynie skutkować uznaniem, że złożony wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. II Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł D. L., zaskarżając je w całości oraz domagając się jego uchylenia, zmiany zgodnie ze złożonym wnioskiem lub zwrotu sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji. W uzasadnieniu podniósł, że na sądowym druku zawarł informacje, które jego zdaniem są wystarczające do zastosowania częściowego prawa pomocy. Sąd I instancji wadliwie przyjął, że zarządzenie z dnia 17 lipca 2015 r. zostało doręczone do rąk dorosłego domownika – ojca skarżącego w dniu 23 lipca 2015 r., bowiem brak jest jakiegokolwiek dowodu, że ojciec jest domownikiem (brak jest też legalnej definicji zwrotu "dorosły domownik"). Fakt przekazania pisma skarżącemu podlega bowiem udowodnieniu, a nie domniemaniu. Wnioskodawca wskazał, że z pisma ojca skarżącego załączonego do akt sprawy wynika, że nie jest on domownikiem skarżącego i przebywa pod innym adresem, przy ul. [...] m. [...]. Z przyczyn niezależnych od adresata pismo z Sądu nie zostało mu przekazane. Okoliczność ta, zdaniem skarżącego, jednoznacznie dowodzi, że listonosz przedmiotowej przesyłki nie doręczał pod adresem widniejącym na kopercie, bowiem w przeciwnej sytuacji przesyłkę tę odebrałby adresat. Strona wnosząca zażalenie stwierdziła ponadto, że Sąd I instancji nie podał w jaki sposób dodatkowe oświadczenie uzupełniające ma wpływ na ocenę sytuacji majątkowej skarżącego i dlaczego jego oświadczenie zawarte na sądowym druku nie jest wystarczające. Gołosłowne stwierdzenie WSA, że oświadczenie skarżącego budzi wątpliwości, bez podania jakie są te wątpliwości oraz bez podania jaki wpływ na skuteczność wniosku mają dodatkowe dokumenty czy informacje nie spełnia ustawowego minimum obowiązku prawidłowego uzasadnienia postanowienia. Zdaniem skarżącego, ma on prawo poznać wszystkie argumenty Sądu odnośnie nieuwzględnienia złożonego wniosku, nie zaś tylko gołosłowne zwroty ustawowe. Takim działaniem Sąd pozbawił skarżącego prawa do sądu i naruszył art. 124 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.; powoływanej alej jako: k.p.a.), art. 77 ust. 2 i art. 78 Konstytucji RP. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne, zatem nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym Sąd I instancji dokonał trafnej jego oceny. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Takie stanowisko znajduje również oparcie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Obowiązek ten sprowadza się nie tylko do przywołania poprzez złożenie odpowiednich oświadczeń swojej sytuacji, ale również do przedstawienia dowodów potwierdzających podniesione we wniosku okoliczności mające przemawiać za jego zasadnością. W rozpoznawanej sprawie skarżący został wezwany do przedłożenia dokumentów oraz dodatkowych informacji obrazujących jego sytuację majątkową, jednak nie wykonał tego żądania w żadnym zakresie. Wobec braku po stronie wnioskodawcy dbałości o swoje interesy w toczącym się postępowaniu sądowoadministracyjnym i braku właściwej reakcji na wezwanie Sądu I instancji, ocena realnego stanu majątkowego oraz zdolności płatniczych skarżącego była niemożliwa, a w konsekwencji prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, nie zostało stronie przyznane. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zaskarżone postanowienie Sądu I instancji jest prawidłowe. Sąd I instancji zasadnie uznał, że wniosek skarżącego w istocie sprowadzał się do bardzo ogólnych oświadczeń odnośnie jego sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej. Wnioskodawca wskazał bowiem wyłącznie na dochód w postaci stypendium doktoranckiego w kwocie poniżej 500 zł, wypłacanego przez 10 miesięcy roku akademickiego oraz na koszt badań naukowych przekraczający otrzymywane stypendium. Wskazał ponadto, że nie otrzymuje żadnego zasiłku, renty, czy zapomogi. W zakresie rodzinnym nie wskazał żadnych osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Nie określił przy tym wysokości środków niezbędnych na pokrycie bieżących wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Okoliczność powyższa ma nadto szczególne znaczenie, bowiem wnioskodawca nie oświadczył z czego się utrzymuje i skąd czerpie środki na życie w sytuacji, gdy cała kwota uzyskiwanego stypendium i tak jest niewystarczająca na pokrycie prowadzonych badań naukowych. Istotnym jest w tym zakresie, że skarżący nie przedłożył jakiegokolwiek dokumentu ani oświadczenia, mogącego potwierdzić wskazaną okoliczność i zobrazować jego kondycję finansową. Od powyższego obowiązku uchylił się pomimo dwukrotnego wezwania go zarządzeniami z dnia 11 maja 2015 r. oraz z dnia 17 lipca 2015 r. do przedłożenia określonych informacji oraz dokumentów m.in. w postaci wyciągów i wykazów posiadanych przez niego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, ewentualnie dokumentu bankowego, z którego wynika zamknięcie (likwidacja) bądź blokada rachunku, zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń wnioskodawcy z ostatniego roku oraz innych dokumentów, które mogłyby potwierdzić wykazywaną sytuację materialną wnioskodawcy. Oświadczenia i dokumenty, do nadesłania których Sąd I instancji wezwał wnioskodawcę miały na celu przedstawienie w sposób szczegółowy możliwości partycypowania strony w kosztach toczącego się postępowania sądowego. Swojego wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie uzupełnił o istotne dla sprawy okoliczności również na etapie wniesionego sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego rozpoznającego jego wniosek. Z uwagi na brak istotnych informacji, w oparciu o które możliwa byłaby ocena zasadności złożonego wniosku, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd I instancji prawidłowo uznał, iż okoliczności niniejszej sprawy nie pozwalały na pozytywne rozpoznanie wniosku strony. Podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 255 p.p.s.a., sąd ma możliwość wezwania wnioskodawcy do przedłożenia dodatkowych oświadczeń bądź przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, w sytuacji gdy podczas rozpoznawania wniosku okaże się, że oświadczenia w nim złożone są niewystarczające do ceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Wobec wymienionych braków wniosku skarżącego, wezwania go do jego uzupełnienia poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń oraz dokumentów i uchylenia się przez skarżącego od doprecyzowania swoich realnych zdolności płatniczych, nie można zarzucić Sądowi I instancji wydania w rozpoznawanej sprawie wadliwego rozstrzygnięcia. W oparciu o niepełne i nieuzupełnione na wezwanie Sądu informacje, WSA zgodnie z prawem uznał złożony wniosek za niezasadny i odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewykonanie przez stronę zarządzenia Sądu przyczyniło się do tego, iż pozytywna ocena jej wniosku nie mogła mieć miejsca, wobec ogólnikowości oświadczeń zawartych we wniosku. W odniesieniu zaś do zarzutu wadliwości doręczenia przesyłki sądowej Naczelny Sad Administracyjny stwierdza, że adres na ul. L. [...], [...]-[...] P. jest podanym przez skarżącego adresem zamieszkania, którym strona posługuje się od początku toczącego się postępowania. Pod tym adresem wielokrotnie doręczano skarżącemu korespondencję z sądu, przy czym również do rąk ojca skarżącego – o czym świadczą podpisy tej osoby na zwrotnych potwierdzeniach odbioru. Dotychczas skarżący nigdy nie kwestionował doręczenia przesyłek pod wskazanym adresem do rąk ojca i zawsze doręczenia te, jako doręczenia zastępcze, zgodnie z treścią art. 72 p.p.s.a., były skuteczne. Nie zachodzi zatem podstawa, by doręczenie przesyłki wzywającej do uzupełniania oświadczenia o stanie majątkowym wnioskodawcy, dokonane pod jedynym znanym sądowi adresem i w sposób dotychczas skuteczny, uznać za wadliwe, tym bardziej, że strona nie przedstawiła na tę okoliczność argumentów świadczących o nieprawidłowości w dokonanym doręczeniu. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.