I FZ 151/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, , , po rozpoznaniu w dniu 11 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia I. S.A. w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 marca 2015 r. sygn. akt III SA/Wa 2565/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I. S.A. w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 28 maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie określenia kwoty nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy za miesiące od stycznia do grudnia 2008 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 5 marca 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 2565/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: "sąd pierwszej instancji") odmówił przyznania I. S.A. w W. (dalej: "skarżąca" lub "spółka") prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 28 maja 2014 r. w przedmiocie określenia kwoty nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy za miesiące od stycznia do grudnia 2008 r. W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji, podkreślając wyjątkowość instytucji prawa pomocy i to, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, uznał, że spółka nie wykazała, iż spełnia przesłanki ustawowe w tym zakresie. Sąd zwrócił uwagę, że dla oceny sytuacji strony i prawidłowego rozpoznania wniosku konieczne jest zapoznanie się z dokumentami świadczącymi o tej sytuacji, gdyż nie można tego czynić na podstawie domniemań. W sprawie podjęte zostały działania zmierzające do uzyskania pełnego obrazu możliwości płatniczych spółki, tj. wezwano ją do uzupełnienia wniosku o stosowne informacje. Z obowiązku przesłania tych dokumentów skarżąca się nie wywiązała, nie nadesłała ich też ze sprzeciwem, mimo że z postanowienia referendarza sądowego jednoznacznie wynika, iż brak tych dokumentów jest główną przyczyną odmowy przyznania prawa pomocy. Skarżąca nie przedstawiła w sposób należyty swojej sytuacji finansowej, gdyż mimo wezwania nie przedłożyła zeznań podatkowych za 2012 r. i 2013 r., bilansu oraz rachunku zysków i strat za 2013 r., ani w inny sposób nie udokumentowała wysokości przychodów (dochodów i kosztów) uzyskanych za ten okres. Skarżąca w żaden sposób nie udokumentowała też swojej aktualnej sytuacji finansowej, a jej wyjaśnienia w tym zakresie są niespójne. Sąd wskazał, że początkowo spółka utrzymywała, iż nie prowadzi działalności gospodarczej i nie uzyskuje dochodów, by następnie wyjaśnić, że jednak prowadzi działalność, lecz uzyskiwane dochody nie pozwalają na poniesienie kosztów sądowych. Jednocześnie spółka utrzymuje, że nie może udokumentować swojej sytuacji finansowej za lata poprzednie z uwagi na brak dokumentów księgowych, które zostały zajęte przez organy kontroli skarbowej, a częściowo zagubione. Z kolei aktualna dokumentacja księgowa została skradziona. W związku z tym sąd pierwszej instancji stwierdził, że brak podstawowych informacji, chociażby o aktualnych przychodach, majątku i działalności spółki, uniemożliwia ocenę spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy, tj. ocenę, czy spółka jest w stanie partycypować w kosztach wszczętego postępowania sądowoadministracyjnego, a jeśli tak, to w jakim zakresie. Odnosząc się do wyjaśnień spółki sąd wskazał, że choć istotnie sporządzenie wymaganych wezwaniem sprawozdań finansowych może być utrudnione w przypadku zabezpieczenia dokumentacji przez policję, prokuraturę lub inne organy, to nie jest to przeszkoda niemożliwa do usunięcia. Sąd zaznaczył, że żadne okoliczności nie wskazują na to, że spółka faktycznie powzięła wszelkie kroki do sporządzenia wymaganej dokumentacji, np. przez uzyskanie odpisów z zajętych dokumentów. Sąd uznał jednak równocześnie, że nawet gdyby przyjąć, że niemożliwe było wykonanie wezwania w tej części, to nieusprawiedliwione jest nieudokumentowanie aktualnej sytuacji finansowej skarżącej. Zdaniem sądu z obowiązku w tym względzie nie zwolniło skarżącej przywoływanie okoliczności kradzieży dokumentacji księgowej – skoro kradzieży tej dokonano we wrześniu 2014 r., to należało udokumentować chociaż przychody uzyskane po tej dacie. Ponadto, skoro skarżąca składała deklaracje VAT-7, można było uzyskać ich kopie z urzędu skarbowego, tymczasem skarżąca nie wykazała w tym zakresie żadnej inicjatywy. Za wątpliwe uznał sąd też to, by skarżąca, jako spółka akcyjna prowadząca działalność gospodarczą, nie dysponowała rachunkiem bankowym. Podsumowując swoje stanowisko sąd pierwszej instancji uznał, że w sprawie brak jakiejkolwiek wiedzy na temat rzeczywistej sytuacji finansowej spółki uniemożliwia dokonanie wszechstronnej i właściwej oceny jej możliwości finansowych, a strona uchylająca się od złożenia wyjaśnień, oświadczeń lub dokumentów służących ocenie jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, musi się liczyć z tym, że sąd nie będzie miał podstaw do przyjęcia jej wniosku za uzasadniony. W zażaleniu na powyższe postanowienie spółka zwróciła uwagę, że w jej obecnej sytuacji (zajęcie rachunków bankowych przez władze skarbowe, brak sprzedaży, brak innych źródeł przychodów) nakaz przekazywania wszelkich środków finansowych na poczet roszczeń władz skarbowych uniemożliwia przekazywanie środków na jakiekolwiek inne cele (w tym opłaty sądowe), i to pod groźbą odpowiedzialności karnej. W tak jednoznacznej sytuacji oczywiste jest, że spółka nie posiada faktycznych ani formalnych możliwości wniesienia żądanych opłat sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie spółka ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd sądu pierwszej instancji, że w okolicznościach sprawy wskazany wymóg nie został spełniony. Należy przede wszystkim zauważyć, że nie ma wątpliwości, iż skarżąca nie wypełniła wezwania wystosowanego do niej w trybie art. 255 p.p.s.a. Nie został przedstawiony żaden z szeregu dokumentów, o których przedłożenie została wezwana spółka (kopia podatkowej księgi przychodów i rozchodów, bilanse, rachunki zysków i strat, zeznania podatkowe za 2012 r. i 2013 r., udokumentowanie likwidacji/zajęcia rachunków bankowych). W zaskarżonym postanowieniu sąd wskazał powody, dla których wyjaśnienia spółki co do zajęcia/zabezpieczenia/zagubienia/kradzieży dokumentacji nie mogą usprawiedliwiać zaniechania wypełnienia jakiejkolwiek części wezwania. Skarżąca w zażaleniu ani nie zaprzecza, że dokumenty nie zostały przedłożone, ani nie odnosi się do argumentów przywołanych przez sąd pierwszej instancji, wskazując jedynie, że nie może ponieść kosztów postępowania, bo ma nakaz przekazywania wszelkich uzyskiwanych przez siebie środków finansowych na poczet "roszczeń władz skarbowych". Powtarzając, że nie stać jej na uiszczenie kosztów sądowych, spółka pomija to, że sąd pierwszej instancji wcale nie stwierdził, że jest inaczej, tj. że spółka może ponieść koszty postępowania, lecz ograniczył się przede wszystkim do wskazania, że z braku materiałów źródłowych nie może miarodajnie ocenić, czy spółka w istocie jest w stanie partycypować w kosztach wszczętego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wnioski sądu pierwszej instancji we wskazanym względzie są prawidłowe. Skarżąca wskazała, że w dalszym ciągu prowadzi działalność gospodarczą, tj. prowadzi pełną księgowość i składa comiesięcznie deklaracje VAT-7, nie wypełniła jednak wezwania w zakresie odnoszącym się do jej aktualnego stanu finansowego. Odwoływanie się do kradzieży w dniu 27/28 września 2014 r. dokumentacji księgowej nie może wpłynąć na obowiązek wypełnienia wezwania w odniesieniu do dokumentacji z października/listopada 2014 r. (skarżąca wezwanie z dnia 26 listopada 2014 r. otrzymała dnia 12 grudnia 2014 r., natomiast wezwanie to obejmowało m.in. zobowiązanie do nadesłania kopii z podatkowej księgi przychodów i rozchodów za ostatnie trzy miesiące). Podobnie nie tłumaczy zaniechania wykonania całości wezwania wskazanie na zajęcie dokumentacji przez urząd kontroli skarbowej – choć istotnie utrudnia to dostęp do niektórych materiałów źródłowych, brak jest usprawiedliwienia dla nieprzedstawienia zeznań podatkowych spółki za lata 2012-2013, skoro odpisy tych dokumentów można uzyskać z właściwego dla spółki urzędu skarbowego. Także udokumentowanie twierdzenia o zamknięciu rachunku bankowego, czy też jego zajęciu komorniczym, nie powinno sprawić spółce trudności (na takie trudności skarżąca zresztą nie wskazuje). W takiej sytuacji brak jest usprawiedliwionych przyczyn, dla których spółka uchyliła się od wypełnienia całości wezwania o przedłożenie żądanych dokumentów, a bez nich – jak trafnie zauważył sąd pierwszej instancji, nie jest możliwe dokonanie miarodajnej oceny sytuacji finansowej, w której znajduje się spółka, a tym samym stwierdzenie, czy spełnia ona przesłanki do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podsumowując powyższe należy uznać, że skoro to skarżącą obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się ona nie wywiązała, nie realizując wezwania skierowanego do niej w trybie z art. 255 p.p.s.a., a fakt ten nie był na etapie zażalenia w żaden sposób kwestionowany, należy uznać, że skarżąca nie wykazała, by błędna była konkluzja sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ze wskazanych przyczyn, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.