II OZ 982/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marzenna Linska – Wawrzon po rozpoznaniu w dniu 21 października 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] z siedzibą w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 1 września 2015 r., sygn. akt II SA/Kr 572/15, o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia [...] marca 2015 r., znak: [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w części oraz odmowy ustalenia warunków zabudowy postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 3 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Kr 572/15, po rozpoznaniu wniosku Stowarzyszenia [...] z siedzibą w K., odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że Stowarzyszenie w swoim wniosku podało, że wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych wynosi 0 zł, wartość środków trwałych wnioskodawcy wynosi 0 zł, taka sama jest wysokość zysku lub strat za ostatni rok obrotowy. Wnioskodawca nie posiada rachunków bankowych. Stowarzyszenie podniosło, że jest organizacją non-profit, nie prowadzi działalności gospodarczej, nie posiada majątku, dochodów, ani środków trwałych. Stowarzyszenie liczy 40 członków. Uchwałą nr 7 Zwyczajnego Walnego Zebrania członków Stowarzyszenia z 22 marca 2013 r. ustalono wysokość składek członkowskich, a do dnia dzisiejszego zebrano jedynie 500 zł składek członkowskich. Wnioskodawca nie korzysta z żadnych dotacji, ani darowizn. Nie posiada majątku nieruchomego, ani ruchomego, nie dysponuje rachunkami bankowymi. Stowarzyszenie nie prowadziło i nie prowadzi działalności gospodarczej. Powyższe okoliczności zostały udokumentowane. Dalej Sąd podkreślił, że osoba prawna (ubiegająca się o udzielenia prawa pomocy) zobowiązana jest wykazać, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. W orzecznictwie ugruntowany jest również pogląd, że fakt, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go z obowiązku zapewnienia środków – chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich – na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe. Odmienne stanowisko prowadziłoby do sytuacji przerzucenia faktycznych kosztów działalności tego typu organizacji na Skarb Państwa. Stowarzyszenie prowadząc statutową działalność winno liczyć się z możliwością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, w których uzna swój udział ze celowy i mieć przygotowane na ten cel odpowiednie środki finansowe. Podstawą prawną działania stowarzyszenia jest ustawa z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.) regulująca zasady działania tego typu organizacji, która określiła także sposób finansowania ich działalności. Zgodnie z art. 33 ust. 1 majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Ponadto z zachowaniem obowiązujących przepisów, stowarzyszenie może przyjmować darowizny, spadki i zapisy oraz korzystać z ofiarności publicznej (§2). Zdaniem Sądu stowarzyszenie, chcąc efektywnie realizować swoją statutową działalność musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów. Skoro bowiem jedną z form jego działalności jest działanie na rzecz realizacji konkretnego przedsięwzięcia, a stowarzyszenie korzysta z przysługującego mu uprawnienia wzięcia udziału w postępowaniach związanych z realizacją tego celu, to tym samym winno brać również pod uwagę ewentualność ponoszenia kosztów związanych z zainicjowaniem postępowania sądowego, w którym ma zamiar wziąć udział i w należyty sposób zabezpieczyć środki na ten cel. Stowarzyszenie winno zatem zgromadzić odpowiednie środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Rezygnacja z pobierania składek członkowskich i nie podjęcie działań zmierzających do pozyskania środków z innych źródeł nie może skutkować przerzuceniem kosztów działalności stowarzyszenia na Skarb Państwa, godziłoby to bowiem w zasadę równości, pojmowaną jako równe traktowanie wszystkich podmiotów występujących przed sądem. W ocenie Sądu Stowarzyszenie nie wykazało by podjęło jakiekolwiek kroki, mające na celu poprawę kondycji finansowej, a także zdobycie środków na prowadzenie działalności i w konsekwencji zapewnienie możliwości uiszczania kosztów sądowych w inicjowanych postępowaniach. Wręcz przeciwnie, jego członkowie bezpodstawnie założyli, że z racji uiszczania podatków i działania dla dobra wspólnego stowarzyszenie automatycznie spełnia warunki do przyznania prawa pomocy. Z tych względów Sąd odmówił przyznania prawa pomocy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Stowarzyszenie Mieszkańców Bronowic w zażaleniu na powyższe postanowienie zarzuciło naruszenie art. 246 § 2 p.p.s.a. i wniosło o jego uchylenie i uwzględnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie opłaty od skargi. Zdaniem Stowarzyszenia Sąd bezzasadnie zarzuca, że "jego członkowie bezpodstawnie założyli, że z racji uiszczania podatków i działania dla dobra wspólnego stowarzyszenie automatycznie spełnia warunki do przyznania prawa pomocy". Oddalając wniosek Sąd oparł się na przesłankach niewymienionych w art. 246 § 2 p.p.s.a. Trudno się zgodzić z zaakcentowanym przez Sąd stwierdzeniem, że "udzielenie podmiotowi prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa (...)". Sprawowanie wymiaru sprawiedliwości jest obowiązkiem państwa, za co państwo nie powinno pobierać dodatkowej opłaty. Stowarzyszenie nie przerzuca ciężaru finansowego na współobywateli. Członkowie Stowarzyszenia pracują społecznie (bez wynagrodzenia) w interesie wspólnym mieszkańców dzielnicy, zmuszeni do aktywności trwałym niewypełnianiem, bądź nienależytym wypełnianiem ustawowych obowiązków przez pracowników administracji publicznej w zakresie, zwięźle ujmując, infrastruktury terenowej Bronowic i obszarów przyległych. Członkowie Stowarzyszenia płacą podatki na utrzymanie państwa, w tym wymiaru sprawiedliwości. Tymczasem art. 246 § 2 p.p.s.a. wymienia przesłankę zwolnienia od kosztów, którą wnioskodawca spełnił. Sąd przywołuje jednak również inną przesłankę, nie wymienioną w w/w przepisie, a mianowicie podjęcia działań do zdobycia środków, w sytuacji gdy nie posiada środków. Ustawodawca jednak nie ustanowił takiej przesłanki w art. 246 § 1 p.p.s.a., a Sąd nie powinien stosować wymogu nie istniejącego w ustawie. Sąd odmawiając zwolnienia od opłaty od skargi powołuje się na pkt 1 rozdziału VIII Statutu Stowarzyszenia, zgodnie z którym majątek Stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dotacji i ofiarności publicznej. Powyższy zapis Statutu stanowi podstawę do zarzutu ze strony Sądu, że wnioskodawca nie wykorzystał szerokich możliwości zgromadzenia środków finansowych. Sąd pomija jednak, że wszystkie z wymienionych źródeł pozyskania środków leżą poza Stowarzyszeniem, wymagają inicjatywy i czynności prawnej ze strony osób trzecich (darowizna, spadek, dotacja etc.). Jedynym źródłem środków leżącym po stronie Stowarzyszenia są składki członkowskie. Składki, zresztą w wysokości nie pozwalającej na zebranie tak wysokiej kwoty jak opłata od skargi, są praktycznie nieściągalne w sytuacji braku ich dobrowolnej wpłaty, przy czym większość spośród wymienionych przez Sąd 40 członków Stowarzyszenia, stanowią osoby w zaawansowanym już wieku, o skromnych emeryturach, dla których każdy dodatkowy wydatek jest problemem życiowym. W realiach Stowarzyszenia, z uwagi na szeroko pojęte zasady współżycia społecznego oraz również z przyczyny braku środków pieniężnych na windykację, Stowarzyszenie nie jest zdolne do dochodzenia zapłaty składek w drodze przymusu prawnego. Należy też zauważyć, że wykreowanie nieuzasadnionej zresztą ustawowo negatywnej przesłanki zwolnienia od kosztów w postaci "niewykorzystania możliwości zdobycia środków", prowadziłoby do odmówienia zwolnienia od kosztów w każdym przypadku. Każdej bowiem osobie można zarzucić, że nie wykorzystała możliwości uzyskania większych dochodów niż posiadane. Sąd powinien uzasadnić odmowną decyzję nie ogólnikowymi argumentami, pozostającymi w dodatku poza zakresem art. 246 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej zwana "p.p.s.a.") – osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych oraz ewentualnie wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego należy zaakceptować ocenę Sądu Wojewódzkiego zawartą w zaskarżonym postanowieniu. Podkreślić należy, że wbrew twierdzeniom zawartym z zażaleniu, wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonujący. Sąd Wojewódzki skupił się na trafnym wskazaniu, iż wnioskująca o zwolnienie od kosztów sądowych organizacja, chcąc aktywnie realizować cele statutowe poprzez udział w postępowaniu sądowym, winna liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów związanych z takim postępowaniem. Stowarzyszenie zakładane było w określonym celu, a więc jego forma prawna, zakres działalności, a przede wszystkim podstawy finansowania powinny zostać tak określone, by cel ten mógł być realizowany. Oznacza to, że błędne jest założenie przyjęte w zażaleniu, zgodnie z którym, skoro członkami Stowarzyszenia są osoby niezamożne, do których dostosowane zostały niewielkie kwoty składek, to powinno to uzasadniać przyznanie Stowarzyszeniu prawa pomocy. Zauważyć należy, iż Stowarzyszenie musi mieć świadomość, iż przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Tworząc zatem Stowarzyszenie, jego członkowie powinni określając zadania Stowarzyszenia przewidywać także środki, z jakich będzie finansowana jego działalność. Może się okazać, że w określonym momencie rzeczywiście Stowarzyszeniu zabraknie środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jednak jak wskazuje się w orzecznictwie i doktrynie zła sytuacja ekonomiczna uniemożliwiająca zgromadzenie środków na uiszczenie wpisu w ustawowym terminie nie przesądza o tym, że strona spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (wpisu). (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2015, s. 954, Teza 10 do art. 246 i powołane tam orzecznictwo). Podawane w niniejszej sprawie przez Stowarzyszenie argumenty wskazują na to, że Stowarzyszenie zostało utworzone przez osoby, które nie mają do tego środków finansowych, ale też jednocześnie nie podejmują właściwych działań, które umożliwiłyby zdobycie środków niezbędnych do prowadzenia statutowej działalności. Tymczasem Stowarzyszenie winno w taki sposób określić lub zmienić zasady swojego finansowania, aby zapewnić możliwość uzyskania przychodów pozwalających na realizację podejmowanych zadań. Wbrew zarzutowi zawartemu w zażaleniu, Sąd badając przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy ma obowiązek badać nie tylko to, czy wnioskodawca posiada środki na poniesienie kosztów sądowych, ale też czy podejmuje działania prowadzące do zdobycia funduszy na pokrycie niezbędnych wydatków związanych z udziałem w sprawach sądowych. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 w zw. z art.197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.