II OZ 149/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary po rozpoznaniu w dniu 12 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. M. - R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 21 grudnia 2015 r., sygn. akt II SA/Gl 272/15 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi M. M.– R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie jednorazowej opłaty z tytułu wzrostu wartości nieruchomości postanawia: oddalić zażalenie. M. M. – R. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, powołując się na "nienajlepszą sytuację finansową jej rodziny". W szczególności zwróciła uwagę na koszty utrzymania mieszkania, w którym obecnie zamieszkuje oraz mieszkania odziedziczonego po zmarłej babci, zajmowanego bezpodstawnie przez osobę trzecią, a także fakt spłaty pożyczek zaciągniętych na zakup dóbr konsumpcyjnych (aparatu, telewizora oraz samochodu osobowego). Z treści formularza wynika, że skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z mężem i małoletnią córką, zamieszkując w domu teściów. W skład jej majątku wchodzi mieszkanie otrzymane ze spadku o pow. [...] m2. Zadeklarowała, że nie posiada żadnych oszczędności, papierów wartościowych ani też przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 euro. Podała jedynie, że ma zaciągnięty kredyt na samochód w wysokości [...] zł. Źródłem utrzymania się strony są dochody z tytułu umów o pracę skarżącej i jej małżonka, uzyskiwane w łącznej wysokości [...] zł netto miesięcznie. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 5 listopada 2015 r. oddalono wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia skarżąca wniosła sprzeciw. W jego uzasadnieniu ponownie powołała się na nienajlepszą sytuację finansową rodziny, głównie ze względu na koszty utrzymywania dwóch mieszkań, tj. lokalu w domu teściów, w którym mieszka skarżąca wraz z rodziną i ponosi z tego tytułu wszelkie koszty eksploatacji oraz odziedziczonego mieszkania w bloku o pow. [...] m2, które zajmowane jest bezprawnie przez osobę trzecią, a która nie uiszcza żadnych opłat. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, postanowieniem z dnia 21 grudnia 2015 r., sygn. akt II SA/Gl 272/15, odmówił zmiany postanowienia tego Sądu z dnia 8 czerwca 2015 r. w przedmiocie prawa pomocy. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd wskazał, że w niniejszej sprawie kwestia przyznania skarżącej prawa pomocy była już przedmiotem rozpoznania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. Wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych został prawomocnie rozstrzygnięty postanowieniem Sądu z dnia 8 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Gl 272/15, oddalającym przedmiotowy wniosek. Postanowienia w przedmiocie prawa pomocy należą do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które stosownie do treści art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Bez zmiany okoliczności sprawy sąd nie może jednak uchylić i zmienić takiego postanowienia. Przez zmianę okoliczności sprawy należy rozumieć zmianę zarówno okoliczności faktycznych, jakie stanowiły przesłankę rozstrzygnięcia, jak również okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia o odmiennej treści, niż to które wcześniej zapadło. Gdy chodzi o zmianę okoliczności faktycznych to zmiana powinna być tego rodzaju, aby wpływała w istotny sposób na sytuację materialną strony i jej możliwości ponoszenia kosztów postępowania. Zdaniem Sądu zmiana taka nie została przez skarżącą wykazana. Dokonując oceny okoliczności podnoszonych przez skarżącą w złożonym ponownie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, stwierdzić trzeba, że sytuacja majątkowa skarżącej nie zmieniła się w stopniu uzasadniającym zmianę postanowienia z dnia 8 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Gl 272/15. Niewątpliwie skarżąca i jej małżonek posiadają stabilną sytuację finansową, otrzymują miesięczny dochód z tytułu umów o pracę w łącznej wysokości [...] zł netto miesięcznie. Stałe miesięczne wydatki przeznaczane na usługi telekomunikacyjne, energię elektryczną, czynsz za lokal mieszkalny oscylują wokół kwoty [...] zł. A zatem trudno jest uznać skarżącą za osobę rzeczywiście ubogą, która nie byłyby w stanie partycypować w kosztach postępowania sądowego. Zdaniem Sądu o trudnej sytuacji materialnej skarżącej, a w konsekwencji o tym, że nie jest ona w stanie ponieść kosztów sądowych nie może przesądzać okoliczność, że wraz z małżonkiem spłaca zaciągnięte kredyty, w szczególności, że zostały one zaciągnięte na zakup dóbr materialnych takich jak nowy samochód, odbiornik TV, czy aparat fotograficzny. Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa. Sąd podkreślił, że wśród składników stanu majątkowego strony jest mieszkanie w bloku o pow. [...] m2, które, jak podaje skarżąca, zajmowane jest bezprawnie przez syna nieżyjącej babci. W dotychczasowym orzecznictwie sądów wyrażane jest natomiast stanowisko, że posiadanie nieruchomości w zasadzie wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy. Posiadanie nieruchomości tworzy możliwość generowania przychodów jako źródło pożytków w wyniku wynajmu lub dzierżawy tej nieruchomości innemu podmiotowi bądź też nawet sprzedaży nieruchomości. Przy czym dla możliwości zarobkowych, jakie wiążą się z posiadaniem majątku nieruchomego, bez znaczenia pozostaje podnoszony przez stronę argument bezprawnego zajmowania lokalu przez osobę trzecią, w sytuacji gdy można podjąć stosowne kroki sądowe w celu eksmisji tej osoby. Nie można również, zdaniem Sądu, tracić z pola widzenia faktu, że skarżąca postanowieniem Sądu Rejonowego w D. z dnia [...] stycznia 2014 r., sygn. akt [...] w całości nabyła spadek po G.W., która z tytułu umowy sprzedaży nieruchomości ozn. nr [...] o pow. [...] m2 otrzymała kwotę [...] zł. W konsekwencji Sąd uznał, że skarżąca nie wykazała, aby nastąpiła istotna zmiana jej sytuacji osobistej i majątkowej, która powodowałaby brak możliwości poniesienia przez nią kosztów sądowych. Treść ponownie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie odbiega od treści pierwszego wniosku. Zażaleniem M. M. – R. zaskarżyła powyższe postanowienie. W uzasadnieniu zażalenia podniosła, że Sąd nie wziął pod uwagę, że posiadanie przez nią mieszkanie o pow. [...]m2 nie tworzy żadnych możliwości generowania przychodów ze względu na obecność w nim niezwykle uciążliwej osoby trzeciej. Wskazała, że czas podjęcia przez nią stosownych kroków sądowych w celu eksmisji tej osoby - do czasu całkowitego zakończenia tej sprawy - powinien mieć znaczenie, gdyż sam czynsz za ww. mieszkanie wynosi [...] zł, nie wspominając już o innych kosztach z nim związanych. Zdaniem skarżącej, doliczając do tego koszty eksploatacji mieszkania, które aktualnie zajmuje wraz z rodziną, nie można powiedzieć, że ma stabilną sytuację materialną, ponieważ na tzw. bieżącą egzystencję nie zostaje jej wiele. Skarżąca nie zgodziła się również z twierdzeniem, że przedkłada należności o charakterze prywatnoprawnym na publicznoprawnymi i oświadczyła, że nie odziedziczyła po zmarłej babci żadnych pieniędzy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Uregulowana w art. 243-262 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Biorąc pod uwagę, że w przedmiotowej sprawie orzekał już Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazać należy, że prawomocne postanowienie Sądu I instancji w zakresie prawa pomocy należy do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne (art. 165 p.p.s.a.). Jednak bez zmiany okoliczności sprawy sąd nie może uchylić wcześniej wydanego postanowienia. Przez zmianę okoliczności należy przy tym rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Zmiany te muszą być na tyle istotne by uzasadniały wydanie nowego odmiennego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy nowe okoliczności muszą być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, którego zmiany domaga się strona. Ciężar dowodu w zakresie wystąpienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nadal ciąży na wnioskodawcy. W przedmiotowej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny zgadza się z Sądem I instancji, że skarżąca nie wykazała, iż nastąpiła na tyle istotna zmiana okoliczności faktycznych sprawy, która uzasadniałaby zmianę wcześniej wydanego postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy. Skarżąca powołała się bowiem na zbliżone okoliczności, jak w poprzednio składanym wniosku. Okoliczności te, jak wcześniej wspomniano, były już przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Sąd uznał wówczas, że wskazane we wniosku okoliczności nie są wystarczające dla przyznania skarżącej prawa pomocy. Skarżąca nie przedstawiła żadnych istotnych okoliczności ponad te, które były przedmiotem rozważań w zakończonym postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga przy tym, że obowiązek spłaty zobowiązań kredytowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy wnioskodawczyni ma zapewnione podstawowe potrzeby bytowe, nie stanowi przesłanki, która przesądza o przyznaniu prawa pomocy. Spłata kredytów, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd I instancji, nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Konkludując, Sąd I instancji słusznie wskazał, że podnoszone w drugim wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności były już rozważane, co bez wskazania istotnych zmian w sytuacji finansowej skarżącej nie może stanowić podstawy do zmiany uprzednio wydanego rozstrzygnięcia. Z przytoczonych powyżej powodów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., oddalił zażalenie.