I GZ 857/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Dariusz Dudra po rozpoznaniu w dniu 9 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Syndyka Masy Upadłości B. Sp. z o.o. Spółki komandytowej w upadłości likwidacyjnej w C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 21 września 2015 r.; sygn. akt III SO/Gl 8/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z wniosku Syndyka Masy Upadłości B. Sp. z o.o. Spółki komandytowej w upadłości likwidacyjnej w C. o przyznanie prawa pomocy odnoszącego się do sprawy dotyczącej decyzji Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] kwietnia 2015 r.; nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem objętym zażaleniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił Syndykowi Masy Upadłości B. Sp. z o.o. Sp. komandytowej w upadłości likwidacyjnej w C. (dalej: skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie dotyczącej decyzji Dyrektora Izby Celnej w K. z [...] kwietnia 2015 r., nr [...], w przedmiocie podatku akcyzowego. Relacjonując przebieg sprawy, Sąd I instancji podał, że we wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, skarżący oświadczył, iż nie posiada środków pieniężnych wymaganych do opłacenia kosztów postępowania. Spółka ma znaczne zaległości w podatku akcyzowym (6.380.083 zł bez odsetek) oraz w podatku VAT, które za okres od lutego 2011 r. do listopada 2011 r. kształtowały się na poziomie 17.941.804 zł, a za styczeń 2013 r. wynosiły 1.479.900 zł, podczas gdy za styczeń 2015 r. należny VAT to kwota 933.628 zł. Postanowieniem z 20 maja 2015 r. Sąd Rejonowy w K. uwzględnił wniosek spółki i ogłosił jej upadłość obejmującą likwidację majątku spółki. Wnioskodawca zadeklarował kapitał podstawowy w wysokości 3.000 zł, aktywa trwałe w kwocie 614.855,35 zł, w tym środki trwałe w budowie wynoszące 24.716,34 zł, aktywa obrotowe wielkości 6.002.413,59 zł oraz środki pieniężne rzędu 137.338,16 zł (według stanu na dzień 31 grudnia 2014 r.). Ponadto wskazano, że w ubiegłym roku obrotowym spółka wypracowała zysk w kwocie 10.162.027 zł, podczas gdy stan środków na rachunkach bankowych na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosił 179,49 zł, 2.508,82 EUR, 703,64 USD, (-)1.280,49 zł, 454,89 EUR, 4.942,84 zł, 73,09 EUR i 5.593,83 zł. Rachunki te podlegają zajęciu. Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd I instancji stwierdził, że wnioskodawca żądając zwolnienia od kosztów sądowych nie wykazał, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zdaniem Sądu, zgromadzone przez spółkę środki pieniężne w wysokości 45.967,89 zł, pozostające w dyspozycji syndyka, wystarczyłyby na pokrycie kosztów sądowych zarówno w tej sprawie, jak również we wszystkich sprawach zawisłych przed tym sądem (wpis sądowy od skarg w sprawach III SO/GL 2 – 8/15 wyniesie łącznie 44.304 zł). Skarżący nie wskazał przy tym, na co konkretnie powyższe środki przeznaczył. Sąd I instancji podkreślił, że brak jest podstaw – w tym także ustawowych – dla przyjęcia, że wierzytelności o charakterze cywilnoprawnym korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku finansowania przez stronę kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego zmianę i zwolnienie od kosztów sądowych, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Rozstrzygnięciu temu zarzucił naruszenie: - art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że wnioskodawca dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie pełnych kosztów postępowania, w sytuacji, w której jest oczywiste, że wnioskodawca takimi środkami nie dysponuje; - art. 237 w zw. z art. 343 ust. 1 zd. 2 ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2015 r., poz. 233 ze zm.), zwanej dalej: P.u.n. poprzez błędne zinterpretowanie przez Sąd stanu faktycznego jako "niczym nieuzasadnione preferowanie określonych wydatków (związanych z szeroko pojętym postępowaniem upadłościowym) kosztem wydatków generowanych w postępowaniu sądowym", a nawet jako bezpodstawne uprzywilejowanie "wierzytelności o charakterze cywilnoprawnym (...) przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku finansowania przez stronę kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym", wskutek czego Sąd I instancji naruszył zasadę proporcjonalności w kolejności zaspokajania wierzycieli w kategorii pierwszej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Takie stanowisko znajduje również oparcie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zaistniały przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt I GZ 1/10). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że w sprawie nie wykazano braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Syndyk dysponował bowiem gotówką wystarczającą na uiszczenie wpisu sądowego we wszystkich sprawach, w których wnosił o przyznanie prawa pomocy. Okoliczność ta jest bezsporna. Jednocześnie należy podkreślić, że koszty sądowe w postępowaniu przed sądami administracyjnymi należą do pierwszej kategorii należności podlegających zaspokojeniu z funduszów masy upadłości, bo mimo że nie są to koszty postępowania upadłościowego, to są kosztami powstałymi z czynności syndyka w myśl art. 342 ust. 1 pkt 1 P.u.n. Niewątpliwie przez czynność syndyka należy rozumieć wniesienie skargi do sądu administracyjnego. Koszty związane z uczestnictwem strony w postępowaniu sądowoadministracyjnym są zatem kosztami, które należy zrównać z innymi wydatkami ponoszonymi przez syndyka masy upadłości. W tym zakresie NSA podziela pogląd wyrażony w postanowieniu tego Sądu z 6 grudnia 2012 r. o sygn. akt I FZ 431/12. Obowiązek ich poniesienia przez syndyka jako stronę postępowania wynika z art. 199 p.p.s.a., zaś art. 342 ust. 1 pkt 1 P.u.n. nie jest przepisem szczególnym, wyłączającym zastosowanie tej normy. W takiej sytuacji stosownie do art. 343 ust. 1 P.u.n. obowiązkiem syndyka jest zaspokojenie tych należności w pierwszej kolejności, w miarę wpływu do masy upadłości stosownych sum; jeżeli należności te nie zostaną zaspokojone w ten sposób, zaspokaja się je w drodze podziału funduszów masy upadłości. Przepis ten odnosi się do zobowiązań upadłego należących do pierwszej kategorii (art. 342 ust. 1 pkt 1), a nie do wszystkich jego zobowiązań, w tym także cywilnoprawnych. Co istotne, wnioskodawca na żadnym etapie postępowania nie wskazał, na co konkretnie przeznaczył sumę 44.304 zł w gotówce. W tych okolicznościach Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu, zaś argumenty zawarte w zażaleniu nie zasługiwały na uwzględnienie. Na marginesie dodać tylko można, że oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie tworzy powagi rzeczy osądzonej i nie uniemożliwia ponowienia wniosku. Według art. 165 p.p.s.a. tego rodzaju postanowienia mogą być zmieniane lub uchylane w razie zmiany okoliczności. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.