I OZ 1549/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 23 września 2015 r., sygn. akt III SA/Lu 859/15 o ustanowieniu adwokata i odmowie przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia [...] maja 2015 r., znak: [...] w przedmiocie kosztów związanych z usunięciem, przechowywaniem i oszacowaniem pojazdu postanawia: oddalić zażalenie. Pismem z dnia [...] czerwca 2015 r. J. G. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia [...] maja 2015 r., znak: [...], w przedmiocie kosztów związanych z usunięciem, przechowywaniem i oszacowaniem pojazdu. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału w WSA w Lublinie z dnia 9 lipca 2015 r., doręczonym skarżącemu 14 lipca 2015 r. skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 1056 zł. W dniu 21 lipca 2015 r. uiścił wpis sądowy. W dniu 22 lipca 2015 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy obejmujący zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wskazał m.in., że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z zoną, rodzina utrzymuje się z renty skarżącego w wysokości 790 zł oraz wynagrodzenia za prace żony w wysokości 1700 zł brutto. Wśród składników majątkowych wymienił udział w wysokości ½ w domu (60 m2) i posesji; udział w wysokości ¼ w gruncie rolnym o pow. 3500 m2. Wskazał tez, że żona posiada udział w wysokości 1/3 mieszkania spółdzielczego. Postanowieniem z dnia 11 sierpnia 2015 r. referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Uzasadniając odmowę przyznania zwolnienia w zakresie kosztów postępowania referendarz zwrócił m.in. uwagę na fakt, że skarżący uiścił wpis sądowy od skargi. W terminie otwartym skarżący wniósł sprzeciw, w którym podniósł, że podane we wniosku wynagrodzenie żony jest kwotą brutto, kwota jaka otrzymuje netto to nieco ponad 1200 zł. Udział w mieszkaniu przysługujący żonie jest bezwartościowym, gdyż jest to lokal spółdzielczy i nie może być zbyty. Udziały skarżącego we własności domu i posesji oraz gruntu rolnego praktycznie nie mają wartości rynkowej, bowiem ze względu na spory z pozostałymi współwłaścicielami i brak ich zainteresowania podziałem nie ma możliwości ich zbycia. Z uwagi na trudną sytuację finansową wynikającą z niskich dochodów, wszelkie dodatkowe opłaty wykraczają poza możliwości budżetu domowego skarżącego. Skarżący wyjaśnił tez, że środki na uiszczenie wpisu pochodziły z zaciągniętej pożyczki, która spłaca kwotą 100 zł miesięcznie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie ustanowił dla skarżącego adwokata z urzędu, lecz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Sąd wskazał, że sytuacja rodzinna i majątkowa skarżącego, wynikająca z jego oświadczeń złożonych w treści formularza o przyznanie prawa pomocy przedstawia się następująco: skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowe z żoną. Na dochód rodziny składa się renta skarżącego w wysokości 790 zł oraz wynagrodzenia za pracę żony w wysokości 1700 zł brutto (według oświadczenia skarżącego – nieco ponad 1200 zł netto). Skarżący ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe – jak wskazuje adres podany w skardze i treść wniosku o przyznanie prawa pomocy mieszka w domu, który stanowi jego współwłasność w ½ części. Oprócz tego skarżący wskazał dalsze składniki majątkowe w postaci udziału w wysokości ¼ w gruncie rolnym o pow. 3500 m2, a także udziału w wysokości 1/3 w mieszkaniu spółdzielczym. Należy jednak mieć na uwadze fakt, że nie każdy składnik majątkowy w postaci nieruchomości może być wykorzystany na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Współwłasność domu nie może służyć temu celowi, bowiem zaspokaja on potrzeby mieszkaniowe skarżącego. Przekonujący jest wywód skarżącego dotyczący niemożliwości zbycia udziału we współwłasności działki rolnej, wobec braku zainteresowania ze strony pozostałych współwłaścicieli. Zastrzeżenia budzi natomiast argumentacja dotycząca udziału żony w mieszkaniu spółdzielczym. Skarżący nie wyjaśnił, jakimi prawami do tego lokalu dysponuje jego żona, a trzeba mieć na uwadze fakt, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu (i współudział w tym prawie) ma jak najbardziej charakter zbywalny. Od tego postanowienia skarżący złożył zażalenie. Wskazał, że wynagrodzenie netto jego żony to 1200 zł. Udział jego żony w mieszkaniu (1/3) jest bezwartościowy, gdyż jest to lokal spółdzielczy, a więc nie stanowi majątku będącego w dyspozycji żony, mogącego ulec zbyciu. Udziały skarżącego w gruncie rolnym oraz domu są także bez wartości, a przynoszą obciążenia fiskalne. Miesięczne koszty leczenia skarżącego to ok. połowa jego renty. Wpis od skargi został uiszczony dzięki pożyczce. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpatrując powyższą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle. Zaskarżonym postanowieniem sąd przyznał skarżącemu pełnomocnika z urzędu, odmówił zaś przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W związku z tym przyjąć należy, choć nie zostało to wskazane wprost przez skarżącego, że składa on zażalenie jedynie w części dotyczącej przyznania mu zwolnienia od kosztów sądowych. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego bądź adwokata z urzędu jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci. Wykazanie występowania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar udowodnienia tego faktu spoczywa na wnioskującym. Należy zauważyć, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym dotyczy podmiotów, które nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, nawet w niewielkiej części. Przytoczone zaś przez stronę skarżącą okoliczności, jak również przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Sąd, bazując na danych przedstawionych przez stronę skarżącą, nie dopatrzył się zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie sytuacja rodzinna i majątkowa skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowe z żoną. Na dochód rodziny składa się renta skarżącego w wysokości 790 zł oraz wynagrodzenia za pracę żony w wysokości 1700 zł brutto (według oświadczenia skarżącego – nieco ponad 1200 zł netto). Skarżący ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe – jak wskazuje adres podany w skardze i treść wniosku o przyznanie prawa pomocy mieszka w domu, który stanowi jego współwłasność w ½ części. Oprócz tego skarżący wskazał dalsze składniki majątkowe w postaci udziału w wysokości ¼ w gruncie rolnym o pow. 3500 m2, a także udziału w wysokości 1/3 w mieszkaniu spółdzielczym. Należy jednak mieć na uwadze fakt, że nie każdy składnik majątkowy w postaci nieruchomości może być wykorzystany na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Współwłasność domu nie może służyć temu celowi, bowiem zaspokaja on potrzeby mieszkaniowe skarżącego. Jak wynika z treści zażalenia, żona skarżącego nie może czerpać pożytków z jej udziału w mieszkaniu spółdzielczym. Skarżący wydaje na leczenie miesięcznie ok. połowy wysokości renty. Z przedstawionych okoliczności wynika, że kwota, jaka dysponuje skarżący wraz z małżonką na pokrycie pozostałych wydatków związanych z utrzymaniem to ok. 1600 zł, a więc 800 zł na osobę. Kwoty tej nie pomniejszają koszty leczenia, uwzględnione już przez sąd w obliczeniu, a także koszty mieszkania, gdyż potrzeby mieszkaniowe zaspokojone są przez zamieszkiwanie w domu skarżącego. Skarżącemu został ustanowiony pełnomocnik z urzędu, a więc koszt ewentualnego wynagrodzenia pełnomocnika również nie obciąża budżetu jego gospodarstwa domowego. W ocenie sądu, kwota jaką dysponuje comiesięcznie skarżący pozwala na pokrycie kosztów ewentualnego dalszego udziału w sprawie. Pamiętać należy, że przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym może mieć miejsce tylko wtedy, gdy osoba wnioskująca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Okoliczności przedstawione przez skarżącego nie wskazują, że uiszczenie kosztów sądowych oznaczać będzie uszczerbek w utrzymaniu jego rodziny. Wynika to nie tylko z oceny sądu, ale także z tego, że skarżący sam nie wskazał jaki miałby to być uszczerbek. Trzeba także zauważyć, że na obecnym etapie postępowania koszty udziału skarżącego w sprawie to co najwyżej koszt opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia i koszt wpisu od skargi kasacyjnej. Są one jednak tylko ewentualne, gdyż konieczność ich uiszczenia na razie nie zaktualizowała się, możliwe jest, że w ogóle nie będzie to konieczne. Sąd nie może zaś przyznać prawa pomocy na przyszłość. Zwolnienie od kosztów sądowych nie odnosiłoby się też do wpisu już uiszczonego przez skarżącego, gdyż postanowienie przyznające prawo pomocy nie działa wstecz. Nie ma zatem możliwości zwrotu skarżącemu uiszczonego przez niego wpisu od skargi na podstawie postanowienia przyznającego mu prawo pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Aby zostać zwolnionym od uiszczenia wpisu skarżący powinien był złożyć stosowny wniosek najpóźniej do czasu wyznaczonego na wykonanie wezwania do uiszczenia wpisu (7 dni od doręczenia zarządzenia w przedmiocie wpisu). Skarżący zaś takiego wniosku nie złożył w tym terminie i uiścił wpis. Późniejszy wniosek, ze względu na brak możliwości przyznania postanowieniu w przedmiocie prawa pomocy mocy wstecznej, nawet w przypadku jego uwzględnienia nie powoduje zwrotu wpisu od skargi, który już został uiszczony. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.