II GZ 720/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska po rozpoznaniu w dniu 14 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Z. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 21 września 2015 r., sygn. akt I SA/Gl 669/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Z. P. na postanowienie P. P. SA. [...] w K. z dnia [...] kwietnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie zarzutu w postępowaniu egzekucyjnym postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. zwolnić Z. P. od kosztów sądowych; 3. ustanowić dla Z. P. adwokata z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. postanowieniem z 21 września 2015 r. w sprawie ze skargi Z. P. o postanowienie P. S.A. C. w K. z [...] kwietnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie zarzutu w postępowaniu egzekucyjnym, odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym Z uzasadnienia postanowienia Sądu pierwszej instancji wynika, że za podstawę rozstrzygnięcia przyjął on następujące ustalenia: Z. P. złożył wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu zwrócił uwagę na swe problemy zdrowotne i niepełnosprawność. Wyraził przy tym przekonanie o braku możności uczestniczenia w posiedzeniach sądowych ze względu na trudności z pamięcią i skupieniem uwagi. Podkreślił też, że ponosi wysokie koszty leczenia i niejednokrotnie brakuje mu środków na zakup wszystkich leków. Dalej oznajmił, że mieszka z żoną. Do posiadanych składników majątkowych zaliczył dom (100 m2), nieruchomość rolną (0,09 ha) i las (1,12 ha), natomiast do źródeł utrzymania: emeryturę swoją (953,34 zł), przysługujący mu zasiłek pielęgnacyjny (153 zł) i emeryturę żony (939,01 zł). Następnie wskazał, że miesięczne wydatki jego gospodarstwa domowego opiewają na kwotę 1.218 zł i obejmują opłaty za opał, prąd, gaz, wodę, odprowadzanie ścieków, wywóz odpadów i usługi telekomunikacyjne, a także koszty leczenia i spłatę bliżej nieokreślonych rat. W celu wykazania tych okoliczności przedłożył plik dokumentów. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że wniosek o zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata, czyli prawa pomocy w zakresie całkowitym, podlega uwzględnieniu wtedy, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 245 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.)). Następnie WSA stwierdził, że skarżący ma poważne problemy zdrowotne, jednak trudno uznać, by nie był w stanie ponieść kosztów na tym etapie postępowania. Złożone przez Z. P. oświadczenia i dokumenty pozwoliły, zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, na zrekonstruowanie wpływów i wydatków budżetu domowego, a z zestawienia tego wynikało, że po odliczeniu niezbędnych kosztów utrzymania i leczenia do dyspozycji skarżącego pozostaje kwota ośmiokrotnie większa od wpisu od skargi. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący nie wykazał braku możności poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, co przemawiało za uznaniem, że nie zachodziły przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Ponadto stwierdził, że samodzielne działanie przez skarżącego na tym etapie postępowania nie pozbawia go prawa do sądu, a zweryfikowanie zgodności z prawem zaskarżonego postanowienia nie wymaga udziału profesjonalnego pełnomocnika. Co więcej, Sąd, dokonując tej oceny, nie ogranicza się do zbadania trafności zarzutów skargi, a stawiennictwo skarżącego na ewentualnej rozprawie co do zasady nie jest obowiązkowe. Z. P. wniósł zażalenie na postanowienie z 21 września 2015 r. zarzucając Sądowi pierwszej instancji niewzięcie pod uwagę wszystkich okoliczności, które zawarł w swoim wniosku oraz dołączonych do niego dokumentach. Przypomniał, że jest osobą niepełnosprawną oraz opiekuje się ciężko chorą żoną. Większość bieżących wydatków to zakupy leków oraz wizyty lekarskie. Odnosząc się natomiast do odmówienia przez sąd przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika, wyjaśnił, ze taki pełnomocnik jest mu niezbedny, ponieważ sam nie jest w stanie zatroszczyć się o swoje sprawy (ma chorobę otępienną po przebytych udarach) Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. niezasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Z. P., wykazał bowiem, że spełnia warunki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz złożonych dokumentów wynika bezsprzecznie, że skarżący nie jest w stanie zabezpieczyć środków niezbędnych do pokrycia kosztów postępowania, w tym ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Żona skarżącego – pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie – w związku z licznymi schorzeniami zmuszona jest pozostawać pod opieką lekarzy specjalistów i ponosić systematycznie znaczne koszty leczenia i rehabilitacji. Na poparcie tych okoliczności skarżący przedstawił kopie faktur za leki (k. 50–64). Również skarżący posiada orzeczenie o stopniu niepełnosprawności (k. 3–9). Sytuacja majątkowa skarżącego, dochody i ponoszone wydatki oraz stan zdrowia skarżącego uzasadniają uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, w tym ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Okoliczności niniejszej sprawy oraz konstytucyjne prawo do sądu przemawia za zagwarantowaniem skarżącemu możliwości skorzystania z drogi sądowej i dochodzenia swych praw. Sąd pierwszej instancji jedynie w sposób powierzchowny dokonał porównania dochodów i wydatków skarżącego, stwierdzając, że pozostała kwota powinna umożliwić uiszczenie wpisu. Z doświadczenia życiowego wiadomo jednak, że kwota w wysokości około 800 złotych, pomniejszona o wpis sądowy oraz koszty ustanowienia pełnomocnika nie wystarczy do zapewnienia utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny (zwłaszcza, w przypadku osób chorych lub niepełnosprawnych). Niewątpliwie niewuwzględnienie wniosku Z. P. może doprowadzić do uszczerbku w kosztach utrzymania koniecznego jego i jego rodziny. Ponadto odmawiając ustanowienia pełnomocnika z urzędu dla skarżącego, Sąd pierwszej instancji nie wziął pod uwagę okoliczności, że niepełnosprawność skarżącego, nawet w przypadku prawidłowego pouczenia może doprowadzić do sytuacji, gdy nie będzie w stanie zatroszczyć się o swoje sprawy (choroba otępienna po udarach). Dlatego, mimo, że na obecnym etapie postępowania udział skarżącego w sprawie nie jest obowiązkowy, to okoliczności sprawy przemawiają za uwzględnieniem wniosku Z. P.. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 1 i § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.