IV SA/Gl 1217/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka Sędzia WSA Małgorzata Walentek Protokolant specjalista Magdalena Nowacka-Brzeźniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 sierpnia 2015 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza K. z dnia [...] nr [...]. Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. działając z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy K. decyzją z dnia [...] roku ,nr: [...], skierowaną do T.K., odmówił umorzenia kwoty zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla M. K.. w łącznej wysokości 5 500 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Podstawę wydania rozstrzygnięcia stanowiły: art.2 pkt. 3, 9 i pkt.10 oraz art. 27 i art. 28 ust.1 pkt. 1 oraz art. 30 ust.1 i ust. 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012r. poz.1228 ze .zm.) oraz art. 104 i art.107 k.p.a. W motywach uzasadnienia organ stwierdził, że w przypadku T. K. nie zachodzą okoliczności uzasadniające umorzenie wyżej wymienionych należności. Wskazano, że w toku przeprowadzonego postępowania ustalono, że T. K. prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, utrzymuje się z zasiłku stałego w wysokości 529 zł, posiada ustaloną niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym ze wskazaniem zdolności do podjęcia pracy w warunkach pracy chronionej. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 05 marca 2013 r. Sytuacja dochodowa dłużnika jest trudna, poza zasiłkiem stałym nie posiada innego źródła dochodu, choruje, nie posiada również żadnego majątku. Uzyskany dochód T. K. w całości przeznacza na pokrycie miesięcznych kosztów utrzymania oraz koszty leczenia. Z zaświadczenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. z dnia 01 lipca 2014 r. wynika, że trwa postępowanie w sprawie ustalenia uprawnień w/w do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy. W ocenie organu mimo występujących trudności finansowych dłużnik alimentacyjny nie podejmuje żadnych starań umożliwiających podjęcie pracy zarobkowej (zgodnie z orzeczeniem o ustaleniu stopnia niepełnosprawności - wskazania do pracy w warunkach pracy chronionej). Ponadto ustalono, iż od 2011 r. egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest całkowicie bezskuteczna. Organ nadto przytoczył treść art. 30 ust. 1 wyżej cytowanej ustawy. W odwołaniu od powyższej decyzji T. K. wyjaśnił, iż przynajmniej raz w tygodniu zgłasza się do PUP w celu otrzymania oferty pracy, jednakże takich ofert nie ma. Ponadto z orzeczenia ZUS wynika, że jest trwale niezdolny do pracy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 i art. 104 § 1 k.p.a. w związku z art.30 ust. 1 i ust.2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy w pierwszej kolejności przytoczył dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie wskazał iż materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w stanowią przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W myśl art. 30 ust. 2 ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (art. 30 ust. 3 ustawy). Zaakcentował, że instytucja umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oparta jest na uznaniu administracyjnym, co oznacza, że organ może, choć nie ma takiego obowiązku, uwzględnić wniosek dłużnika alimentacyjnego w tym przedmiocie. Organ odwoławczy wskazał, iż zasadniczą przeszkodą w spłacie zadłużenia jest niski dochód T. K. osiągany z tytułu zasiłku stałego. W jego ocenie należy jednak wziąć pod uwagę, że odwołujący wnioskuje o umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2012 r. do 30 sierpnia 2013 r., a odwołujący posiada orzeczenie o niepełnosprawności od marca 2013 r. Ponadto z orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] r. wynika, że orzeczenie zostało wydane na czas określony do dnia [...] r. i że odwołujący jest zdolny do pracy w warunkach chronionych. W aktach sprawy znajduje się także drugie orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [...] r. uznające stronę za osobę całkowicie niezdolną do pracy okresowo do 30 czerwca 2016 r. Zaznaczył, że obowiązują dwa rodzaje orzecznictwa: orzecznictwo do celów rentowych oraz orzecznictwo do celów pozarentowych. Orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS wydawane jest do celów rentowych. Uzyskanie orzeczenia o niezdolności do pracy jest jednym z warunków, jakie należy spełnić, by ubiegać się o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Z kolei orzeczenie wydawane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności wydawane są do celów pozarentowych, w tym m.in. do uzyskania prawa do zasiłku stałego oraz ustalenia zdolności do pracy. Z orzeczenia Powiatowego Zespołu z dnia [...] r. bezspornie wynika, że odwołujący został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności okresowo do 31 sierpnia 2016 r., a ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 5 marca 2013 r. ze wskazaniami - zdolny do pracy w warunkach chronionych. Tak więc odwołujący posiada dochód z tytułu zasiłku stałego, ale może polepszyć swoją sytuację materialną podejmując pracę w warunkach chronionych, a nadto w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych w W. toczy się postępowanie o ustalenie dla odwołującego prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, co również może wpłynąć na poprawę sytuacji materialnej odwołującego. Zdaniem organu odwoławczego sytuacja, w jakiej obecnie znajduje się dłużnik alimentacyjny, nie nosi cech trwałości i jest możliwa do przezwyciężenia. Posiadanie umiarkowanego stopnia niepełnosprawności ze zdolnością do pracy w warunkach chronionych nie może być zatem wyłączną przesłanką do umorzenia należności tym bardziej, że sytuacja ta może ulec poprawie. Odwołujący jest bowiem w wieku produkcyjnym ([...] lat) i wyraża gotowość do podjęcia zatrudnienia w warunkach chronionych (w odwołaniu strona podała, że raz w tygodniu odwiedza Biuro Pracy w celu otrzymania odpowiedniej oferty pracy. Odwołujący posiada stałe dochody z tytułu zasiłku stałego i ewentualnie zamianę tego dochodu na rentę inwalidzką (postępowanie w toku). Podsumowując uznał, że umorzenie należności, jako wyjątek od zasady, nie powinno być nadużywane, nawet w sytuacji, gdy dłużnik nie jest w stanie spłacić zaległości, bowiem w razie umorzenia należności całości albo w części, dług w tym zakresie wygasa, a więc organ nie będzie mógł już żądać zwrotu świadczenia nawet wtedy, gdy sytuacja finansowa dłużnika ulegnie znaczącej poprawie. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach T. K. powołując się na swoją trudną sytuację materialną i zdrowotną wniósł o "ponowne rozpatrzenie jego sprawy". W odpowiedzi na skargę [...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w K. wniósł o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany swego stanowiska i powołując się na argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W punkcie wyjścia należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014, poz. 1647) Sąd ten sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wspomnianego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) wynika natomiast, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi, bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Cytowana regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Sąd związany jest normą prawną odzwierciedlającą wolę ustawodawcy, wyrażoną w treści odpowiedniego przepisu prawa. Przy tym z mocy art. 134 § 1 cytowanej ustawy tejże kontroli legalności dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wychodząc z przywołanych przesłanek Wojewódzki Sąd Administracyjny uwzględnił skargę, gdyż stwierdził, iż organ administracji wydając zaskarżoną decyzję dopuścił się naruszenia przepisów prawa w sposób, który mógł mieć wpływ na wynik sprawy, które to ustalenie obligowało Sąd do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Materialnoprawną podstawą orzekania w niniejszej sprawie był art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 192, poz. 1378 ze zm.). Stosownie do jego treści organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przywołana norma prawna nie pozostawia wątpliwości, iż decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 wymienionej wyżej ustawy zapada w ramach uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie: "organ może umorzyć". Oznacza to sytuację, w której właściwy organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia, z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Istotne jest, iż działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jakiejkolwiek dowolności. Wręcz przeciwnie- działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 k.p.a., uzupełnionej postanowieniami art. 77 § 1 k.p.a., jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Innymi słowy przesłanką zastosowania ulgi w postaci umorzenia powyższych należności jest każdorazowo ustalenie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego i ocena tej sytuacji. Wspomniane tzw. uznanie administracyjne oznacza, że organ ją podejmujący ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia zależnie od okoliczności sprawy, przy czym oczywistym przy tym jest, że rozstrzygnięcie to winno zapaść po wnikliwym wyjaśnieniu sprawy i rozważeniu wszystkich okoliczności, a decyzja winna być wyczerpująco uzasadniona. Decyzje pozostawione uznaniu administracyjnemu wymagają szerszego uzasadnienia niż decyzje podejmowane w ramach ustawowego skrępowania, gdyż powinny wskazywać dlaczego to, a nie inne rozwiązanie zostało wybrane. W tej mierze wskazać należy, że analiza akt administracyjnych sprawy prowadzi do uprawnionego wniosku, że uzasadnienia decyzji obu instancji nie spełniają wymogów zawartych w art. 107 § 3 k.p.a., gdyż organy te nie dokonały pełnej i wszechstronnej oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. W szczególności organy nie rozważyły, czy odmowa umorzenia wyżej wymienionych należności nie doprowadzi do nieodwracalnych strat dla wnioskodawcy i biorąc pod uwagę konkretną bardzo trudną sytuację skarżącego nie spowoduje zagrożenia dla możliwości jego dalszej egzystencji, albo uniemożliwi mu zaspokajanie podstawowych potrzeb bytowych, w tym także wynikających z potrzeby zapewnienia pożywienia, odzieży i obuwia. Jak wynika bowiem z ustaleń organu I instancji jedynym dochodem skarżącego są świadczenia uzyskiwane z pomocy społecznej w kwocie 529 zł miesięcznie. Z dołączonego do akt kwestionariusza wywiadu środowiskowego wynika, że miesięczne wydatki ponoszone przez skarżącego przewyższają osiągany dochód. Skarżący sporadycznie otrzymuje pomoc od krewnych na opłacenie czynszu, jednakże posiada zaległości w dokonywaniu tych opłat w wysokości 380 zł. Ponadto organy obydwu instancji w ogóle nie zweryfikowały kwestii, czy skarżący tak jak podaje w odwołaniu starał się o podjęcie pracy w zakładzie pracy chronionej, oraz czy w PUP do którego się skarżący zgłaszał są jakiekolwiek oferty pracy dla osób niepełnosprawnych tylko arbitralnie stwierdziły, że strona może podjąć takie zatrudnienie. Następnie z tego wysnuły wniosek, że aktualnie nie można wykluczyć, iż w przyszłości nie ulegnie poprawie sytuacja materialna strony i zaistnieje możliwość spłaty przez stronę przedmiotowego długu. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie może podzielić stanowiska organów. Podkreślić należy, że organy powinny były dogłębnie przeanalizować aktualną sytuację dochodową i rodzinną skarżącego. Oznacza to, iż argumentem przemawiającym za odmową umorzenia nie może być ustalenie, że być może w przyszłości skarżący znajdzie zatrudnienie lub też być może uzyska prawo do renty. Stąd też cała argumentacja organów zasadza się na zdarzeniach potencjalnych, przyszłych. Organy nie ustosunkowały się do bieżącej aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej strony, a przecież to właśnie winny były poczynić, mając do dyspozycji zgromadzony materiał dowodowy. Innymi słowy- wywody organów pozostają w sferze przyszłych, ewentualnych zdarzeń, które niekoniecznie dojdą do skutku. Ustawodawca formułując przesłanki art. 30 ust. 2 powoływanej ustawy nie wskazał jakiego czasookresu ma dotyczyć analiza sytuacji dochodowej rodziny, co oznacza, że kierując się ogólnymi zasadami postępowania organ obowiązany był przeanalizować i uwzględnić stan aktualny, bieżący. Godzi się tu wskazać na stanowisko zaprezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 czerwca 2011 r. sygn. akt I OSK 371/11 (CBOSA), gdzie wskazano wprost, że "ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności". Stąd też, nie znajdując oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym- przewidywania organów, co do przyszłej możliwości zarobkowania przez stronę, nie mogą zatem stanowić podstawy orzekania w zakresie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Z tych względów Sąd wyeliminował z obrotu prawnego decyzje organów obu instancji, Nie przesądzając jednocześnie wyników ponownie prowadzonego postępowania wskazać godzi się, że organ I instancji przy ponownym rozpatrywaniu sprawy o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych powinien szczegółowo ustalić stan faktyczny i okoliczności sprawy (w tym w zakresie starań skarżącego o podjęcie stosownego zatrudnienia), a następnie dokonać ich oceny zgodnie z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego. Organy dążąc do właściwego, zgodnego z prawem załatwienia sprawy, przy dochowaniu podstawowych zasad postępowania administracyjnego, powinny zatem podjąć wszelkie konieczne czynności, a w tym przeprowadzić między innymi dowody o których stanowi art. 75 § 1 k.p.a., które pozwoliłyby na jednoznaczne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Z przytoczonych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako wydaną z naruszeniem przepisów postępowania, które to naruszenie mogło mieć wpływ na wynik sprawy