II OZ 96/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 2 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia L. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 4 listopada 2015r., sygn. akt III SAB/Lu 21/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi L. B. na bezczynność P. w przedmiocie zmiany aktu własności ziemi postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt III SAB/Lu 21/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił L. B. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na bezczynność P. w przedmiocie zmiany aktu własności ziemi. W uzasadnieniu podniesiono, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 2 września 2015 r., L. B. zwróciła się o ustanowienie adwokata. Skarżąca wezwana została do złożenia wniosku na obowiązującym druku urzędowego formularza. Skarżąca w terminie nadesłała wypełniony urzędowy formularz z dnia 22 września 2015 r., wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy postanowieniem z dnia 25 września 2015 r., na które skarżąca wniosła sprzeciw. W uzasadnieniu sprzeciwu nie odniosła się zaskarżonego postanowienia, podniosła natomiast szereg zarzutów dotyczących bezczynności P. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie ponownie rozpoznając wniosek skarżącej podniósł, że zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 niniejszej ustawy stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie. W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Ustawa nowelizująca weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. A zatem, w niniejszej sprawie mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.), dalej: p.p.s.a., w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, ponieważ postępowanie sądowe zostało zainicjowane skargą wniesioną przed tą datą - skarga wpłynęła do sądu w dniu 14 lipca 2015 r. Sąd przytoczył art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd podniósł, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a Sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dokonanie prawidłowej oceny czy osoba fizyczna ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy nie może ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, wymaga uprzedniego oszacowania sytuacji materialnej tej osoby (z uwzględnieniem jej i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, stanu majątkowego, źródeł dochodów i ich wysokości) oraz porównania ze stałymi koniecznymi wydatkami ponoszonymi na utrzymanie. Niezbędne jest również porównanie możliwości finansowych strony wnioskującej o prawo pomocy (a więc badanie sytuacji materialnej po opłaceniu stałych koniecznych wydatków) z wielkością obciążeń tytułem kosztów, jakie strona ma ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. W ocenie Sądu skarżąca nie wykazała, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do otrzymania pomocy i nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z oświadczenia złożonego przez skarżącą na urzędowym formularzu wynika, że skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, posiada mieszkanie o pow. 48 m2 (współwłasność z byłym mężem) oraz oszczędności pieniężne w kwocie ok. 15.000 zł. Źródłem utrzymania skarżącej jest emerytura w wysokości 1.030,54 zł netto. Skarżąca podała, że koszty utrzymania mieszkania (ubezpieczenie, czynsz, telefon, podatek, media) wynoszą 457,75 zł i ponosi je po połowie razem z byłym mężem, który również zamieszkuje w tym lokalu. Bieżący dochód skarżącej z tytułu emerytury jest niewielki (według oświadczenia skarżącej 1.030,54 zł netto), ale stały. Skarżąca posiada również oszczędności w wysokości około 15.000 zł. Zdaniem Sądu skoro skarżąca takie środki posiada, to nie można stwierdzić, że sytuacja finansowa i majątkowa skarżącej opisana we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie pozwala jej na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Sąd podniósł, że na obecnym etapie postępowania do wymagalnych kosztów sądowych należy wpis sądowy od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł - § 2 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193). Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła L. B. Skarżąca podkreśliła, że podtrzymuje wniosek o ustanowienie adwokata, gdyż tylko adwokat może napisać kasację. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sąd pierwszej instancji nie dokonał należytej oceny wniosku skarżącej i jednocześnie błędnie uznał, że na obecnym etapie postępowania "wymaganymi" kosztami jest wpis sądowy od skargi kasacyjnej. Sąd pominął w swej ocenie przymus adwokacki ustanowiony w art. 175 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 175 § 1 p.p.s.a. skarga kasacyjna powinna być sporządzona przez adwokata lub radcę prawnego (...). L. B. wyraźnie podkreśliła w sprzeciwie od postanowienia referendarza, iż o ile Sąd tak uzna to zgadza się "płacić", lecz "adwokat musi być..."dla kasacji". Zaznaczyć należy, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2015r. odrzucił skargę L. B. wniesioną w niniejszej sprawie. Powyższe oznacza, iż Sąd pierwszej instancji winien ocenić sytuację majątkową L. B. i rozważyć przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie posiadanych przez skarżącą możliwości nie tylko uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej, ale i możliwości poniesienia kosztów adwokackich związanych ze sporządzeniem i wniesieniem skargi kasacyjnej. W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do wniosku L. B. w zakresie ustanowienia adwokata. Sąd w orzeczeniu podniósł jedynie kwestię wymaganych kosztów sądowych (wpis sądowy od skargi kasacyjnej), nie zajmując się kwestią poniesienia kosztów pełnomocnika do sporządzenia skargi kasacyjnej. Należy zauważyć, że L. B. także w zażaleniu podniosła, że może ponieść koszty sądowe w zakresie wpisu od skargi, ale wnosi o przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie adwokata. Powyższe okoliczności skutkują uznaniem, iż wniosek L. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie został należycie rozpoznany. Sąd pierwszej instancji nie wziął pod uwagę wysokości kosztów, jakie w niniejszej sprawie winna ponieść skarżąca i nie ocenił możliwości finansowych skarżącej w aspekcie tych kosztów. Ocena zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może abstrahować od całości kosztów, jakie strona winna ponieść w związku ze skargą kasacyjną. W niniejszej sprawie należyte rozważenie wniosku o przyznanie prawa pomocy ma szczególne znaczenie z uwagi na etap, na którym znajduje się postępowanie w sprawie. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 §1 i 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.