II GZ 960/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Magdalena Bosakirska po rozpoznaniu w dniu 19 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Z. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 9 listopada 2015 r., sygn. akt V SA/Wa 2606/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi Z. G. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] kwietnia 2015 r. Nr [...] w przedmiocie oddalenia skargi na czynność egzekucyjną postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 9 listopada 2015 r. odmówił Z. G. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego w sprawie z jego skargi na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] kwietnia 2015 r. w przedmiocie oddalenia skargi na czynność egzekucyjną. I Sąd I instancji podniósł, że we wniosku Z. G. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu, w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że posiada nieruchomość rolną o pow. 1,5 ha (łąka, bagno). Rubryka nr 6 złożonego wniosku nie została wypełniona, zaś w rubryce nr 10 wskazano, że osiągany dochód z tytułu renty wynosi 300 zł. WSA wskazał, że wnioskodawca dodatkowo oświadczył, iż leczy się, pozostaje pod opieką gminnego ośrodka pomocy społecznej, a ponadto posiada kredyty i pożyczki. Wobec uznania, że złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z dnia 27 lipca 2015 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Ze zwrotnego potwierdzenia odbioru (karta akt sądowych - nr 22) wynika, iż pismo wzywające do przesłania dodatkowych informacji obrazujących sytuację materialną wnioskodawcy zostało doręczone do rąk dorosłego domownika w dniu 11 sierpnia 2015 r., jednakże w zakreślonym terminie wymagane oświadczenie nie zostało złożone. W dniu 21 sierpnia 2015 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynęła korespondencja obejmująca kopertę, w której przesłano wezwanie do złożenia dodatkowego oświadczenia zgodnie z zarządzeniem z dnia 27 lipca 2015 r., na której odręcznie dopisano "W tej chwili teścia nie ma w domu, przebywa w sanatorium". Zaskarżonym postanowieniem WSA odmówił skarżącej pomocy prawnej we wnioskowanym zakresie, wskazując w uzasadnieniu, że treść oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu byłą niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Zawarte we wniosku informacje były bardzo skąpe i ograniczały się do wskazania jako źródła dochodu renty w wysokości 300 zł oraz stwierdzenia, że skarżący pozostaje pod opieką GOPS. W związku z powyższym wnioskodawcę wezwano do udokumentowania stanu majątkowego, co miało istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku. Sąd I instancji podniósł, że skarżący nie odebrał powyższego wezwania osobiście, zostało ono do Sądu odesłane, a żądane informacje nie zostały nadesłane. Pomimo odmowy przyznania prawa pomocy z tej właśnie przyczyny, co wynikało z postanowienia referendarza sądowego, przy wniesionym sprzeciwie na to postanowienie skarżący nie przedstawił żadnej dokumentacji dotyczącej swojej sytuacji majątkowej, nie wskazał kosztów utrzymania, a informacje o samotnym prowadzeniu gospodarstwa domowego stoją w sprzeczności z okolicznościami faktycznymi wynikającymi z dotychczasowego przebiegu sprawy. W świetle powyższego Sąd I instancji stwierdził, że z uwagi na fakt, iż skarżący nie uzupełnił brakujących danych, a złożone oświadczenia nie pozwalają na jakąkolwiek ocenę jego rzeczywistych możliwości płatniczych, wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może zostać pozytywnie rozpatrzony. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia z urzędu dochodzeń w tej materii, jeśli wnioskodawca uchyla się od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. II Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł Z. G. domagając się jego uchylenia w całości oraz przyznania prawa pomocy. Zdaniem wnioskodawcy zaskarżone postanowienie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako; p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątek od tej zasady stanowi instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, uregulowana w art. 243 – 263 p.p.s.a. Jako że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z przepisu tego wynika wprost, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jedynym miernikiem oceny czy stronie może być przyznane prawo pomocy jest kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10). Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ocena dokonywana przez sąd w tym zakresie musi być przeprowadzana ze szczególną wnikliwością. Niewłaściwe zbadanie sytuacji majątkowej wnioskodawcy i w konsekwencji odmowa przyznania prawa pomocy może bowiem skutkować pozbawieniem strony prawa do sądu, co byłoby sprzeczne nie tylko z Konstytucją RP, ale i ze zobowiązaniami Rzeczypospolitej Polskiej wynikającymi z wiążącego ją prawa międzynarodowego, w tym art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). W stanie sprawy przedstawionym do rozpoznania, Sąd I instancji odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego, uznając, że wnioskodawca - pomimo wezwania w tym zakresie - nie przedstawił w sposób niebudzący wątpliwości informacji o swojej sytuacji majątkowej, stąd złożone we wniosku oświadczenia nie pozwalały na stwierdzenie, że w rozpoznawanej sprawie zachodzi przesłanka określona w art. 246 § 1 p.p.s.a. Stanowisko to, w świetle zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów, Naczelny Sąd Administracyjny uznaje za nieprawidłowe. W przedmiotowej sprawie Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, uznając, że Z. G. pomimo wezwania nie przedstawił żadnej dokumentacji dotyczącej jego sytuacji majątkowej i rzeczywistych możliwości płatniczych, nie wskazał kosztów utrzymania oraz nie wyjaśnił kwestii prowadzenia gospodarstwa domowego. Zdaniem WSA, złożone przez wnioskodawcę oświadczenia nie pozwoliły pozytywne rozpatrzenie wniosku. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że dokonana przez Sąd I instancji ocena okoliczności faktycznych sprawy była wadliwa. Zauważyć należy, że zasadniczym argumentem WSA przemawiającym za odmową przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie był fakt nieuzupełnienia przez stronę na wezwanie sądu materiału dowodowego o dokumenty i oświadczenia obrazujące jego rzeczywistą sytuację majątkową. By jednakże rozstrzygnięcie oprzeć na takim wniosku, koniecznym jest bezsporne uznanie, że doręczenie niniejszego wezwania do uzupełnienia danych i informacji zostało dokonane w sposób prawidłowy, a tym samym było skuteczne. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sytuacji, która miała miejsce w rozpoznawanej sprawie nie doszło do doręczenia zastępczego. Zgodnie bowiem z treścią art. 72 p.p.s.a. jeżeli doręczający nie zastanie adresata w mieszkaniu, może doręczyć pismo dorosłemu domownikowi, a gdyby go nie było – zarządcy domu lub dozorcy, jeżeli nie mają oni sprzecznych interesów w sprawie i podjęli się oddania mu pisma. W niniejszej sprawie przesyłkę sądową zawierającą wezwanie do uzupełnienia złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy przekazano A. G. – synowej skarżącego, co wynika ze zwrotnego poświadczenia odbioru (karta akt sądowych - nr 22). Dorosły domownik pomimo odbioru niniejszego pisma, niezwłocznie odesłał je Sądowi I instancji z adnotacją, z której wynikało, iż nie jest w stanie przekazać przesyłki adresatowi z powodu jego okresowej nieobecności w miejscu zamieszkania. Z uwagi na przedstawione okoliczności nie można było stwierdzić, że adresat otrzymał oraz zapoznał się z treścią kierowanego do niego wezwania Sądu, a wobec tego wadliwą jest argumentacja Sądu I instancji opierająca się na uznaniu, że wnioskodawca nie uzupełnił na wezwanie Sądu brakujących danych, niezbędnych do oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji powinien mieć na uwadze, iż stroną niniejszego postępowania jest człowiek starszy, nieporadny i złego stanu zdrowia, a zatem wymaga szczególnie uważnego potraktowania. Właściwym byłoby zatem przesłanie do skarżącego ponownego wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń w zakresie złożonego przez niego wniosku, zgodnie z treścią zarządzenia WSA z dnia 27 lipca 2015 r., tym bardziej, że z treścią niniejszego zarządzenia wnioskodawca nie miał możliwości dotychczas się zapoznać i nawet nie wie, danych jakiego rodzaju i w jakim zakresie wymaga Sąd dla uznania, że sytuacja wnioskodawcy jest przedstawiona w sposób pełny i pozwalający na ocenę jego wniosku. W świetle powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznaje, że wobec nieprawidłowego doręczenia przesyłki wzywającej do uzupełnienia informacji o stanie majątkowym wnioskodawcy, Sąd I instancji postąpił wadliwie wydając postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W związku z powyższym zaskarżone postanowienie sąd kasacyjny uchylił i przekazał sprawę Sądowi I instancji, który przy jej rozpoznaniu dokona ponownego wezwania skarżącego do przedstawienia wymaganych oświadczeń obrazujących jego sytuację majątkową i rodzinną. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.