I FSK 820/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Sylwester Marciniak (sprawozdawca), Sędzia NSA Małgorzata Niezgódka - Medek, Sędzia WSA del. Małgorzata Fita, Protokolant Marek Kleszczyński, po rozpoznaniu w dniu 11 kwietnia 2018 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Syndyka Masy Upadłości S. J. "J." S. J. w upadłości likwidacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 3 września 2015 r. sygn. akt I SA/Rz 596/15 w sprawie ze skarg S. J. na postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w R. (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w R.) z dnia 14 maja 2015 r. o nr od [...] do [...] w przedmiocie stwierdzenie uchybienia terminu do wniesienia odwołania od decyzji w przedmiocie podatku od towarów i usług za okres od kwietnia 2011 r. do grudnia 2012 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie, 2) odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 1. Wyrok sądu pierwszej instancji (k. 30 i 40-44v akt) 1.1. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 3 września 2015 r., sygn. akt I SA/Rz 596/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (dalej: sąd pierwszej instancji) oddalił skargi S. J. (dalej: skarżący) na postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w R. (dalej: organ odwoławczy) z dnia 14 maja 2015 r. w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania od decyzji w przedmiocie podatku od towarów i usług za okres od kwietnia 2011 r. do grudnia 2012 r. 1.2. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku sąd pierwszej instancji nie stwierdził uchybień prawa, które uzasadniałyby uchylenie zaskarżonych postanowień, wskazując, że decyzje Dyrektora UKS zostały skarżącemu skutecznie doręczone w dniu 2 kwietnia 2015 r. w trybie przewidzianym w art. 149 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2015 r. poz. 613, ze zm., dalej: o.p.). Sąd nie podzielił stanowiska skarżącego, że przesłanki z tego przepisu nie zostały spełnione, gdyż nieprawidłowe jest doręczenie pisma dorosłemu domownikowi w sytuacji, gdy adresat przebywa w mieszkaniu. Nie kwestionując twierdzeń skarżącego co do jego przebywania w mieszkaniu w chwili dokonywania doręczenia decyzji w dniu 2 kwietnia 2015 r. sąd podkreślił, że nie należy do obowiązków doręczyciela sprawdzenie, czy adresat pisma przebywa w lokalu, jeśli adresat ten sam się nie ujawnia. W takiej sytuacji listonosz ma podstawy do uznania, że w chwili i miejscu doręczenia adresat chwilowo nie przebywa, a jeśli osoba, która wyraża wolę odebrania korespondencji jest pełnoletnim domownikiem i zobowiązuje się przekazać pisma adresatowi, doręczyciel ma pełne prawo i obowiązek złożyć do rąk tej osoby doręczaną przesyłkę. W ocenie sądu taki przypadek wystąpił w sprawie, stąd brak było podstaw do uchylenia zaskarżonych postanowień. 2. Skarga kasacyjna (k. 98-100v) 2.1. W skardze kasacyjnej Syndyk Masy Upadłości skarżącego (dalej: syndyk) zaskarżył powyższy wyrok w całości oraz wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie skargi, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. 2.2. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, tj.: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 228 § 1 pkt 2 o.p., przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy doszło do naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy oraz bezpodstawne przyjęcie, że odwołanie zostało wniesione z uchybieniem terminu, mimo że ze stanu faktycznego sprawy wynika, że przesyłka zawierająca decyzję została doręczona nieprawidłowo, wobec czego bieg terminu do złożenia odwołania nie rozpoczął biegu, 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 oraz art. 149 zd. 1 o.p., przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy doszło do naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy oraz błędne przyjęcie, że przesyłka zawierająca decyzję została doręczona prawidłowo, mimo że adresat w chwili jej doręczania był obecny w domu, a zatem doręczenie zastępcze z art. 149 zd. 1 o.p. nie mogło mieć miejsca, a co za tym idzie, bieg terminu do złożenia odwołania od decyzji nie rozpoczął biegu, co z kolei uzasadnia wniosek, że odwołanie od decyzji nie zostało doręczone z uchybieniem terminu, 3) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 122, art. 121 § 1, art. 125, art. 187 § 1, art. 191 i art. 192 o.p., przez błędne przyjęcie, że stan faktyczny sprawy został dostatecznie wyjaśniony, mimo że przytoczone przez skarżącego fakty temu wyraźnie przeczą, 4) art. 106 § 3 p.p.s.a., przez jego niezastosowanie i nieprzeprowadzenie uzupełniających dowodów z dokumentów, mimo że było to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowodowałoby nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. 3. Odpowiedź na skargę kasacyjną (k. 119-121) 3.1. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4. Zaskarżony wyrok należy uchylić z uwagi na zaistnienie przesłanki nieważności postępowania. 5. Zgodnie z art. 183 § 1 zd. 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak pod rozwagę z urzędu nieważność postępowania. Nieważność postępowania przed sądem administracyjnym zachodzi m.in. wtedy, gdy strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany (art. 183 § 2 pkt 2), jak również wtedy, gdy strona została pozbawiona możności obrony swoich praw (art. 183 § 2 pkt 5). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przesłanki te zaistniały w okolicznościach sprawy. 6. Z akt sprawy wynika jednoznacznie, że wobec skarżącego została ogłoszona upadłość obejmująca likwidację majątku dłużnika (postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia 11 sierpnia 2015 r., sygn. akt [...]). Zgodnie z art. 144 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2015 r., poz. 233, dalej: p.u.n.) - w brzmieniu obowiązującym w dacie ogłoszenia upadłości skarżącego, jak i wydania zaskarżonego wyroku - jeżeli ogłoszono upadłość obejmującą likwidację majątku upadłego, postępowania sądowe i administracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i dalej prowadzone jedynie przez syndyka lub przeciwko niemu. Od razu zauważyć też trzeba, że w świetle art. 52 p.u.n. skutki ogłoszenia masy upadłości powstają w dniu ogłoszenia upadłości, tj. wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości (por. Stanisław Gurgul, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2010 r., s. 164-165; Andrzej Jakubecki [w:] A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, 2011 r., teza 1 do art. 52). W okolicznościach sprawy postanowienie sądu upadłościowego w tym względzie wydane zostało w dniu 11 sierpnia 2015 r., a więc w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji. Od tej daty skarżący nie miał już legitymacji procesowej w sprawach dotyczących masy upadłości (pozostał stroną jedynie w znaczeniu materialnym), legitymację procesową do reprezentowania go uzyskał natomiast syndyk. Zgodnie bowiem z art. 144 ust. 2 p.u.n. syndyk prowadzi postępowanie dotyczące masy upadłości w imieniu własnym, chociaż na rzecz upadłego (por. A. Jakubecki, op. cit. tezy 1-3 do art. 144). Należy równocześnie zauważyć, że w postępowaniu przed sądami administracyjnymi utrata legitymacji procesowej przez upadłego i uzyskanie jej przez syndyka masy upadłości jest sytuacją procesową ocenianą nie tylko w świetle norm p.u.n. Również z art. 124 § 1 pkt 4 p.p.s.a. wynika mianowicie, że ogłoszenie upadłości ma wpływ na dalsze postępowanie. Jakkolwiek przepis ten stanowi jedynie o obligatoryjnym zawieszeniu postępowania, jeżeli w stosunku do strony zostało wszczęte postępowanie upadłościowe, a sprawa dotyczy przedmiotu wchodzącego w skład masy upadłości, to przecież dyspozycja ta jest skutkiem stanu, w którym upadły utracił legitymację procesową. Jeśli w takiej sytuacji sąd pierwszej instancji proceduje z udziałem upadłego (jego pełnomocnika), a nie z udziałem syndyka, wydany w takich warunkach wyrok dotknięty jest wadą nieważności. Wymaga przy tym podkreślenia, że zajście przesłanek nieważności postępowania należy badać na dzień ich wystąpienia, a zaistnienia skutków tej kwalifikowanej wady postępowania nie można sanować, chyba że konkretny przepis stanowi inaczej (np. można wskazać na art. 271 pkt 2 p.p.s.a., w świetle którego nie można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności, jeśli przed uprawomocnieniem się orzeczenia niemożność działania ustała lub brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowe). Oznacza to, że bez znaczenia dla oceny wystąpienia przesłanek z art. 183 § 2 pkt 2 i 5 p.p.s.a. jest to, że syndyk skutecznie złożył skargę kasacyjną, a jego stanowisko jest tożsame z tym prezentowanym przez skarżącego w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji (jak i w skardze kasacyjnej sporządzonej przez pełnomocnika skarżącego). Należy też zauważyć, że choć przedmiotem kontroli sądowej w niniejszym postępowaniu są postanowienia organu odwoławczego w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania, są one istotną częścią postępowania mającego na celu ocenę (i ewentualną korektę) prawidłowości rozliczenia podatku od towarów i usług przez skarżącego, co niewątpliwie wpływa na skład masy upadłości skarżącego. Podsumowując powyższe należy stwierdzić, że z uwagi na to, że w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji o rozprawie mającej mieć miejsce w dniu 3 września 2015 r. nie został zawiadomiony jedyny podmiot mający od dnia 11 sierpnia 2015 r. legitymację procesową do występowania w tym postępowaniu za skarżącego, i mimo tego został na tej rozprawie wydany wyrok, strona została pozbawiona możności obrony swych praw. W sprawie spełniona została zatem przesłanka nieważności z art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a., gdyż strona, z której udziałem sprawa została przez sąd rozpoznana, nie miała zdolności procesowej, jak i przesłanka nieważności z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., gdyż syndyk (będący stroną w znaczeniu formalnym) został pozbawiony możności występowania w sprawie i bronienia w ten sposób interesów skarżącego (strony w znaczeniu materialnym). 7. Stwierdzenie przez Naczelny Sąd Administracyjny wystąpienia przesłanki nieważności postępowania powoduje, że ocena wydanego w tym nieważnym postępowaniu wyroku jest bezprzedmiotowa. Brak jest podstaw do rozważania zasadności podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, gdyż całość sprawy powinna być przedmiotem ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji, w granicach wynikających z art. 134 § 1 p.p.s.a. 8. Ze wskazanych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. 9. Mając na uwadze to, że zaskarżony wyrok został usunięty z obrotu prawnego w rezultacie wystąpienia przesłanki do zadziałania Naczelnego Sądu Administracyjnego z urzędu, a nie w wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej strony, brak było podstaw do zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz tej strony.