I FZ 562/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Arkadiusz Cudak (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 28 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J.K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 października 2015 r. sygn. akt III SA/Wa 1779/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J.K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 20 kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za wrzesień 2013 r. postanawia: oddalić zażalenie I FZ 562/15 Uzasadnienie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 28 października 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w sprawie o sygnaturze akt III SA/Wa 1779/15, działając na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) dalej p.p.s.a., odmówił J.K. przyznania prawa pomocy, w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 20 kwietnia 2015 r., w przedmiocie podatku od towarów i usług za wrzesień 2013 r. Skarżący w oświadczeniu PPF oraz w dodatkowym oświadczeniu nadesłanym na wezwanie referendarza sądowego poinformował, że kwota wpisu od skargi w wysokości 1500 zł przekracza możliwości płatnicze strony. Skarżący z uwagi na orzeczony zakaz prowadzenia działalności gospodarczej nie dysponuje źródłem dochodu. Z uwagi na wiek (55 lat) nie jest w stanie znaleźć pracy. Nie uzyskuje żadnego dochodu ani pomocy. Prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną i trójką dzieci (1984, 1990, 1994). Mieszka w domu o pow. 200 m kw. (własność syna); żona uzyskuje około 2200 zł tytułem wynagrodzenia, jedna z córek – 2500 zł. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego strona poinformowała o tym, że w 2014 r. i 2015 r. nie uzyskała dochodu z działalności gospodarczej. Nie posiada rachunku bankowego. Posiada rozdzielność majątkową z żoną. Utrzymuje się z gospodarstwa rolnego, które jest własnością żony. Skarżący posiada kredyt na kwotę 59 tys. zł, a miesięczna rata spłaty wynosi 950 zł. Skarżący załączył orzeczenie o zakazie prowadzenia działalności gospodarczej oraz umowę o rozdzielności majątkowej z żoną. Sąd odmawiając przyznania prawa pomocy wskazał, że Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie, na podstawie art. 246 § 1 pkt p.p.s.a. Sąd argumentował, iż Skarżący nie przedłożył, pomimo wezwania informacji, dotyczących kalkulacji kosztów życia oraz oznaczenia i wykazania źródeł utrzymania. Skarżący nie złożył informacji o rocznym dochodzie poszczególnych członków gospodarstwa domowego, w tym deklaracji podatkowych. Ponadto nie nadesłał jakichkolwiek informacji o sytuacji finansowej żony oraz pracującej córki. W ocenie Sądu nie została wykazana sytuacja majątkowa strony, co jest przesłanką (i warunkiem) przyznania jej prawa pomocy. Uchylenie się od przedłożenia dokumentów i oświadczeń umożliwiających poczynienie stosownych ustaleń w ww. zakresie stanowi przeszkodę wykluczającą przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Sądu, szczątkowe i wybiórcze informacje przekazane przez Skarżącego na temat jego sytuacji majątkowej nie mogą być podstawą przyznania prawa pomocy. Dopiero ustalenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny (żony oraz dzieci) Skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania pozwalałaby rozstrzygnąć o możliwości pomocy z budżetu państwa. W zażaleniu na powyższe postanowienie Skarżący je w całości, zarzucając naruszenie art. 243 § 1 p.p.s.a., art. 246 § 3 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2, art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a poprzez błędne uznanie, że w rozpoznawanej sprawie Skarżącemu nie przysługuje prawo pomocy, w sytuacji gdy prawidłowa ocenia materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że aktualnie znajduje się on w trudnej sytuacji materialnej i zasługuje na przyznanie prawa pomocy. Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji , ewentualnie o uchylenie postanowienia oraz przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a zatem należało je oddalić. Z ogólnej zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. wynika, że każdy wnoszący sprawę do Sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, stanowiące przerzucenie kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. postanowienie NSA z dnia 16 października 2012 roku I FZ 291/12 CBOSA). Art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. stanowi, że osoba fizyczna może domagać się przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast stosownie do § 1 pkt 2 powyższego artykułu przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wbrew twierdzeniom Skarżącego, Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu słusznie uznał, że Skarżący nie wykazał okoliczności uzasadniających spełnienie przesłanek przyznania prawa pomocy wymienionych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oraz w sposób dokładny stanowisko to uzasadnił. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż Skarżący pozostaje na utrzymaniu rodziny tom jest żony i córki, a z akt sprawy nie wynika, że czyni starania w celu podjęcia pracy zarobkowej, ani że jest osobą niezdolną do pracy. Wskazał jedynie, że z uwagi na wiek, ma trudności ze znalezieniem zatrudnienia. Tymczasem pozostawanie na utrzymaniu rodziny nie może usprawiedliwiać bierności zawodowej, szczególnie z punktu widzenia rozważania zasadności przyznania zwolnienia od kosztów postępowania. Osoba, która nie wykazuje żadnej aktywności zawodowej i nie wskazuje w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy starania w znalezieniu stałego zatrudnienia, a także pozostaje na utrzymaniu rodziny, a taka sytuacja ma miejsce w sprawie, nie może oczekiwać, że będzie możliwe uruchomienie dla niej pomocy ze środków publicznych na pokrycie inicjowanego skargą postępowania sądowoadministracyjnego. Tym samym strona, która powinna liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych i która nie wykorzystuje wszystkich swoich możliwości zarobkowych w celu zebrania środków na sfinansowanie swojego udziału w postępowaniu sądowym, nie może korzystać z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie domaganie się przez Skarżącego by koszty postępowania zostały przerzucone na Państwo, może być kwalifikowane jako nadużywanie tego prawa i kłóci się z ratio legis instytucji prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2016 r., I OZ 1799/15 CBOSA). Słusznie też zauważył Sąd pierwszej instancji, że jedynym kosztem sądowym wymagalnym w sprawie Skarżącego jest koszt wpisu od skargi w kwocie 1500 zł. Zgodnie z treścią wniosku o przyznanie prawa pomocy, Skarżący posiada do dyspozycji w gospodarstwie domowym miesięczne dochody około 4,7 tys. zł brutto przekraczające wysokość wymagalnych kosztów sądowych w sprawie, a zatem nie można uznać, że spełnia on przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, wynikające z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Odnosząc się do pozostałych postawionych w zażaleniu zarzutów należy wskazać, że art. 243 § 1 p.p.s.a. ustanawia ogólną zasadę przyznawania prawa pomocy na wolny od opłat wniosek strony. Przepis ten nie mógł więc zostać naruszony przez Sąd w zaskarżonym postanowieniu. Z kolei art. 246 § 3 p.p.s.a. dotyczy sytuacji kiedy w ramach prawa pomocy przyznaje się stronie pełnomocnika z urzędu. Tymczasem Skarżący w rozpoznawanej sprawie domagał się przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. Ten zarzut też należało oddalić. Wreszcie należy powiedzieć, że art. 258 § 2 pkt 7 określa czynności referendarzy sądowych w postępowaniu z wniosku o przyznanie prawa pomocy, a przedmiotem zażalenia w rozpoznawanej sprawie jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 października 2015 roku. ponadto, przepis art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. obowiązuje od dnia 15 sierpnia 2015 roku, a z uwagi na okoliczność, że postępowanie w rozpoznawanej sprawie zostało wszczęte przed tą datą, nie miał zastosowania w sprawie i nie mógł zostać naruszony. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.