I OZ 286/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Morys po rozpoznaniu w dnia 5 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia H. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 lutego 2016 r., sygn. akt IV SAB/Wa 358/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi H. W. na bezczynność Komendanta Powiatowego Policji w Ż. w przedmiocie wydania decyzji o wydaniu ciągnika postanawia: oddalić zażalenie. 2 H. W. wnioskiem z dnia 6 października 2015 r. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata. Wniosek ten skarżący złożył w związku z postanowieniem Sądu z dnia 15 września 2015 r. o odrzuceniu jego skargi na bezczynność Komendanta Powiatowego Policji w Ż. w sprecyzowanym w sentencji przedmiocie. Oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, jest właścicielem domu o powierzchni 100 m kw. oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 2,78 ha. Podał, że pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 469 zł miesięcznie, jego żona uzyskuje dochody z tytułu umowy o pracę w wysokości 800 zł miesięcznie. Gospodarstwo rolne, w związku z suszą, nie przynosi żadnych dochodów. W odpowiedzi na wezwanie do złożenia dodatkowych dokumentów źródłowych H. W. oświadczył, że nie zgadza się z wezwaniem. Wyjaśnił, że nie posiada lokat, na rachunku bankowym nie gromadzi środków pieniężnych i nie dokonuje operacji bankowych. W odpowiedzi na wezwane do złożenia dokumentu potwierdzającego wysokość dochodu jego żony, stwierdził że żona nie jest stroną postępowania, a on nie jest uprawniony do uzyskania jakiegokolwiek dokumentu od jej pracodawcy. Według skarżącego, Sąd z urzędu posiada wiedzę o sytuacji na wsi i te fakty nie wymagają dokumentowania. Wniosek ten rozpoznany został postanowieniem referendarza sądowego z dnia 24 listopada 2015 r., którym odmówiono przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw. Wobec tego, że złożone oświadczenia budziły wątpliwości Sądu i były niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z dnia 8 stycznia 2016 r. ponownie wezwano skarżącego do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie, w terminie siedmiu dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, oryginalnych lub urzędowo poświadczonych dodatkowych dokumentów źródłowych celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Wezwanie powyższe, wraz z pouczeniem o treści art. 233 § 1 Kodeksu karnego i stosownym pouczeniem o konsekwencjach jego niewykonania, zostało skutecznie doręczone skarżącemu w dniu 25 stycznia 2016 r. Zatem siedmiodniowy termin do dokonania powyższej czynności bezskutecznie upłynął w dniu 1 lutego 2016 r. Pomimo tego, do dnia podjęcia niniejszego rozstrzygnięcia, skarżący nie wykonał wezwania Sądu. Nadesłał jedynie w dniu 4 lutego 2016 r. pismo, w którym stwierdził, że Sąd wiedząc, iż nie ma pieniędzy, nie powinien wysyłać do niego żadnych pism zawierających listę czynności do wykonania. Postanowieniem z dnia 9 lutego 2016 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy. W jego uzasadnieniu Sąd meriti wskazał, iż podstawą pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy może być wyłącznie rzeczywisty i aktualny stan majątkowy oraz możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Jeżeli strona postępowania uchyla się – tak jak ma to miejsce w niniejszej sprawie – od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. Skarżący nie podjął nawet próby zadośćuczynienia nałożonemu nań zobowiązaniu zarządzeniem z dnia 8 stycznia 2016 r. Nie wykazał zatem, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, ani nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wątpliwości dotyczące sytuacji majątkowej skarżącego nie zostały zatem wyjaśnione w stopniu pozwalającym na przyznanie mu przez Sąd prawa pomocy, a to oznacza, że nie wykazano, by spełniona została przesłanka z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej: P.p.s.a. Z tych względów, Sąd I instancji orzekł jak w sentencji zaskarżonego postanowienia. H. W. w złożonym na powyższe postanowienie zażaleniu zakwestionował jego prawidłowość i zasadność. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, że ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku H. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. Przepis art. 246 § 1 P.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Przy czym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny zasadności żądania przyznania prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy, czyli dochody i wydatki jego oraz osób z nim prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Zgodnie z art. 255 P.p.s.a. jeżeli oświadczenie złożone przez wnioskodawcę okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wnikliwie zbadał przesłanki warunkujące przyznanie H. W. prawa pomocy. Zasadnie uznając, iż dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżącego są niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wezwał skarżącego - zarządzeniem z dnia 8 stycznia 2016 r. - do uzupełnienia tego wniosku i złożenia określonych dokumentów. Celem takiego działania było uzyskanie informacji o rzeczywistym stanie majątkowym i rodzinnym wnioskodawcy. Przedłożenie żądanych dokumentów umożliwiłoby dokonanie oceny, czy spełnione są przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym - w świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. - tj., czy wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Skarżący nie przedłożył dokumentów wymienionych w powyższym zarządzeniu. Skoro zatem nie ustosunkował się do otrzymanego wezwania, to tym samym uniemożliwił Sądowi dokonanie powyższej analizy. W niniejszej sprawie przez brak współpracy skarżącego w dokumentowaniu swojej sytuacji materialnej wyłączona została możliwość pełnego zbadania jego rzeczywistych możliwości finansowych. Uchylenie się przez stronę, na której ciążył obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy od przedstawienia na wezwanie Sądu określonych dokumentów i oświadczeń, powoduje, że strona powinna się liczyć się z tym, że Sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku, który w takiej sytuacji oddali. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny dochodząc do przekonania o trafności zaskarżonego postanowienia i niezasadności zażalenia, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji niniejszego postanowienia. ----------------------- 2