II GZ 895/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Rysz po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "G." Spółki z o.o. z siedzibą w N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z dnia 21 października 2015 r. sygn. akt I SA/Po 1139/15 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "G." Spółki z o.o. z siedzibą w N. na postanowienie Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie obciążenia kosztami badania sprawdzającego automatu do gier o niskich wygranych postanawia oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. postanowieniem z dnia 21 października 2015 r., sygn. akt I SA/Po 1139/15, orzekając na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej zwanej p.p.s.a.), oddalił wniosek "G." Spółki z o.o. z siedzibą w N. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na postanowienie Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] kwietnia 2015 r. w przedmiocie obciążenia kosztami badania sprawdzającego automatu do gier o niskich wygranych. Wyjaśniając motywy podjętego rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca powołała się na prowadzone przeciwko niej postępowanie egzekucyjne, które uniemożliwia swobodne dysponowanie środkami pieniężnymi. Spółka zaznaczyła, że jej sytuacja finansowa od początku 2010 r. znacznie się pogorszyła w związku z wprowadzeniem przepisów ustawy o grach hazardowych. Stwierdziła, że w związku z wejściem w życie nowej ustawy o grach hazardowych oraz wygaśnięcia zezwoleń i braku możliwości ich przedłużenia, zaprzestała urządzania gier na automatach o niskich wygranych. Spółka oświadczyła, że wysokość jej kapitału zakładowego wynosi 1 000 000 zł, wartość środków trwałych według bilansu za 2013 r. 657 896,88 zł, a strata za 2013 r. według bilansu 238 531,30 zł. Spółka nie podała w jakim banku posiada rachunek bankowy, jego numeru i stanu na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku. Wyjaśniła jedynie, że rachunek został zajęty w związku z toczącym się postępowaniem egzekucyjnym. Mimo wezwania przez referendarza sądowego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, strona nie nadesłała wskazanych w wezwaniu dokumentów. Skutkowało to wydaniem przez referendarza sądowego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od tego postanowienia spółka stwierdziła, że zaprzestała prowadzenia działalności operacyjnej i utraciła źródło przychodów, a także wskazała, iż organ administracji prowadzi wobec niej postępowanie egzekucyjne na łączną kwotę przekraczającą 600 000 zł, a zatem spółka nie może swobodnie dysponować swoimi aktywami. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, treść oświadczenia złożonego przez spółkę była niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Mimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie żądanych dokumentów, spółka nie podała m.in. czy prowadzi działalność gospodarczą, czy zatrudnia pracowników, w jakiej wysokości i z jakich środków ponosi koszty związane z utrzymaniem siedziby. Nie złożyła również dokumentów w postaci: 1) odpisów zeznań rocznych podatkowych za 2013 i 2014 r., 2) raportów kasowych za okres od 1 października 2014 r. do dnia otrzymania wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, 3) odpisu bilansu za 2013 i 2014 r., 4) rachunku zysków i strat za 2013 i 2014 r., 5) informacji dodatkowej - wprowadzenia do sprawozdania finansowego i dodatkowych informacji i objaśnień za 2013 i 2014 r., 6) sprawozdania z działalności zarządu za 2013 i 2014 r., 7) odpisów deklaracji VAT-7 za ostatnie sześć miesięcy, 8) wyciągów z wszystkich rachunków bankowych, lokat bankowych, rachunków kart kredytowych należących do strony skarżącej za ostatnie sześć miesięcy, 9) zaświadczenia z banku, które będzie obejmowało okres ostatnich sześciu miesięcy, o zajęciu przez organ egzekucyjny rachunków bankowych spółki, 10) pełnego wykazu środków trwałych należących do spółki, 11) dokumentów świadczących o zajęciu rachunków bankowych i majątku spółki. W ocenie Sądu, powyższe dokumenty i informacje byłyby przydatne do ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych spółki. Spółka powinna była dołączyć te dokumenty chociażby do sprzeciwu od postanowienia referendarza. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji uznał, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony. Niedostarczenie bowiem żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, iż oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. "G." Spółka z o.o. złożyła zażalenie na powyższe postanowienie Sądu I instancji. Wniosła o uchylenie tego orzeczenia oraz przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi. Zaskarżonemu postanowieniu spółka zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że uiszczenie wpisu od skargi oraz ewentualnie dalszych kosztów sądowych nie przekracza możliwości płatniczych skarżącej. Uzasadniając swoje stanowisko spółka stwierdziła, że ponadprzeciętne zaangażowanie organów Służby Celnej (przybierające faktycznie formę szykan) oraz wejście w życie ustawy o grach hazardowych zmusiło ją do podjęcia działań zmierzających do ochrony swoich praw, co wiąże się z koniecznością występowania w ponad 100 sprawach toczących się przed sądami administracyjnymi. Organ celny prowadzi wobec spółki postępowanie egzekucyjne na kwotę przekraczającą 600 000 zł, w konsekwencji czego spółka nie dysponuje dostatecznymi środkami na uiszczenie wymaganego od niej wpisu. Nie można również oczekiwać, że uchylając się od skutków zajęcia, spółka będzie gromadzić w innym miejscu kwotę niezbędną dla uiszczenia wpisu, ignorując w ten sposób pierwszeństwo dokonanych zajęć. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie jest zasadne. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Takie stanowisko znajduje również oparcie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy mieć także na uwadze, że gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów, co wynika z treści art. 255 p.p.s.a. Co więcej, strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zaistniały przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt I GZ 1/10, dostępne w Internecie w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Jak wynika z akt sprawy, referendarz sądowy WSA w P., działając na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwał wnioskującą o prawo pomocy spółkę do uzupełnienia złożonego wniosku i w 11 punktach określił jakich konkretnie dokumentów oraz jakich wyjaśnień wymaga dla pełnej oceny zgłoszonego żądania. Spółka w ogóle nie odpowiedziała na wspomniane wezwanie. W takiej sytuacji Sąd pierwszej instancji uznał, że samo oświadczenie spółki zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie było wystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych spółki. To z kolei skutkowało odmową uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko Sądu I instancji jest prawidłowe i nie podważa go argumentacja przedstawiona w zażaleniu. Sąd I instancji nie popełnił zarzucanego błędu w ustaleniach faktycznych oceniając, że na podstawie przedłożonych przez spółkę dokumentów i wyjaśnień, nie mógł ustalić, czy skarżąca spełniła kryteria przemawiające za przyznaniem prawa pomocy w myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Podkreślić należy, że składająca wniosek o przyznanie prawa pomocy nie współdziałała należycie z Sądem pierwszej instancji w wyjaśnianiu swojej sytuacji majątkowej i płatniczej, co przekonująco wykazano w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia. Akcentowane w zażaleniu okoliczności, takie jak występowanie spółki w ponad stu procesach sądowych i prowadzone przeciwko stronie postępowanie egzekucyjne na kwotę przekraczającą 600 000 zł, w konfrontacji z brakiem jednoznacznego wyjaśnienia jej sytuacji majątkowej i płatniczej, jawią się jako pozbawione istotnego znaczenia. Tym bardziej bez znaczenia jest powoływanie się na "szykany" ze strony organów Służby Celnej. Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., oddalił zażalenie.