II SA/Sz 1120/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz,, Sędzia WSA Maria Mysiak, Protokolant starszy sekretarz sądowy Joanna Białas-Gołąb, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 8 października 2015 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] Nr [...], II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz radcy prawnego M. P. kwotę [...] ([...]) złotych zawierającą należny podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu. Decyzją z dnia [...] r., nr[...] , wydaną w oparciu o przepis art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013 r., poz. 267 z późn.zm.), art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2012 r., poz. 1228 z późn.zm.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] r., którą odmówiono dłużnikowi alimentacyjnemu A. M. umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Decyzją z dnia [...] r., nr [...] obejmującą okres świadczeniowy od [...] r. organ zobowiązał A. M. jako dłużnika alimentacyjnego do zwrotu świadczeń w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami, wypłaconych J. M. na rzecz uprawnionej N. M. Wnioskiem z dnia [...] r. A. M. zwrócił się do organu o umorzenie należności wynikających z opisanej decyzji z dnia [...] r. Decyzją z dnia [...] r., [...] Prezydent Miasta odmówił A. M. jako dłużnikowi alimentacyjnemu, umorzenia kwoty głównej wraz z ustawowymi odsetkami wynikającej z powyższej decyzji. Podstawę wydanego rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 27 i 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że koszty utrzymania domu, w którym aktualnie zamieszkuje A. M. w całości ponosi jego brat, w związku z czym odstąpił od ich analizy, weryfikując jedynie dochody dłużnika, które przedstawiają się następująco: - zasiłek okresowy z powodu bezrobocia od [...] r. w kwocie [...] zł, suma – [...] zł, - zasiłek okresowy z powodu bezrobocia od [...] r. w kwocie [...] zł, suma – [...] zł, - dofinasowanie do zakupu obuwia, jednorazowo w [...] r. – [...] zł, - świadczenie pieniężne na zakup żywności od [...] r. w kwocie [...] zł, suma – [...] zł, - zasiłek okresowy z powodu bezrobocia oraz długotrwałej choroby od [...] r. w kwocie [...] zł, suma – [...] zł. Tym samym średni miesięczny dochód dłużnika za okres od [...] r. uzyskany z pomocy udzielonej przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie wyniósł [...] zł. W oparciu o "analizę wniosku" organ ustalił, że do dnia [...] r. dłużnik był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku (powyższe potwierdza informacja z bazy danych PUP), z dniem [...] r. został wyrejestrowany z powodu niestawiennictwa w wyznaczonym terminie. W okresie od [...] r. skarżący miał przyznany przez MOPR zasiłek okresowy z tytułu bezrobocia, długotrwałej choroby, otrzymywał dofinansowanie do zakupu żywności i obuwia. Ze względu na ograniczone środki oraz niedopełnienie warunków umowy odmówiono mu natomiast wsparcia finansowego na zakup leków. Skarżący nie posiada zobowiązań finansowych w formie kredytów, pożyczek lub zaległości podatkowych. Spłacił kredyt w wysokości [...] zł, aktualnie nie ponosi wydatków na leki, jednakże potrzeby w tym zakresie ocenił na kwotę [...] zł miesięcznie. Zobowiązany posiada wykształcenie[...] , pracował na stanowisku[...] . Pracował również jako[...] , nie podejmował innych prac dorywczych twierdząc, że są one trudne do uzyskania w jego zawodzie. Zobowiązany nigdy nie leczył się psychiatrycznie, nie przyjmuje żadnych leków na stałe, tylko czasami - jak podał sam - przeciwbólowe i na przeziębienie. Analizując aktualną sytuację wnioskodawcy organ stwierdził, że pomimo złej i pogarszającej się sytuacji finansowej (w opinii samego dłużnika), nie wystąpił on do Sądu o obniżenie zasądzonej kwoty alimentów do takiej kwoty, którą mógłby realnie płacić na rzecz dziecka. Organ podkreślił przy tym, że na wysokość alimentów nie mogą mieć wpływu inne zobowiązania rodzica, czy jego trudna sytuacja, co oznacza, że w świetle przepisu art. 30 ust. 1 w związku z art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ani inne zobowiązania, ani nawet ciężka sytuacja materialno-ekonomiczna, rodzinna, czy zdrowotna nie mogą stanowić ani samodzielnej ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. W ocenie organu, sytuacja materialna dłużnika wskazuje na wysoki a nawet zamożny poziom jego egzystencji, o czym świadczy postanowienie Sądu Rejonowego z dnia [...] r. o nabyciu przez niego spadku - udziału w [...] części domu przy ul. [...] - po matce oraz fakt posiadania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego położonego w S. przy ul. [...] Analizując sytuację dłużnika organ zaznaczył, że okoliczność pozostawania przez niego bez pracy nie stanowi o wyjątkowości jego sytuacji materialnej, jest on bowiem osobą młodą, nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, nie leczy się psychiatrycznie, nie przyjmuje na stałe żadnych leków, posiada bardzo szeroki zakres dodatkowych kursów i szkoleń. Przejściowa niezdolność do regulowania należności nie może być przesłanką do ich umorzenia, ponieważ prowadziłoby to do uszczuplenia środków z budżetu państwa, pomimo przyszłej możliwości spłaty zadłużenia. Podsumowując organ uznał, że z uwagi na wykształcenie, wyuczony zawód, wysokie kwalifikacje zawodowe, aktualny stan zdrowia, posiadaną nieruchomość przy ul. [...] dłużnik ma duże szanse oraz możliwości podjęcia pracy zarobkowej z jednoczesnym wygenerowaniem dodatkowych środków finansowych pochodzących z dysponowania posiadanym majątkiem, zatem nie spełnia materialnoprawnej przesłanki wskazanej w ustawie o pomocy uprawnionym do alimentów. Skarżący, nie zgadzając się z opisanym rozstrzygnięciem, wniósł od powyższej decyzji odwołanie domagając się jej zmiany i umorzenia należności. Skarżący przywołał przepis art. 34 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, z którego wynika, że świadczenia alimentacyjne nie podlegają egzekucji oraz treść uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011 r., sygn. akt III CZP 39/11 z której tezy wynika,że z chwilą uprawomocnienia się wyroku orzekającego rozwód, obowiązek małżonków przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny wygasa. Rozpoznając sprawę na skutek wniesionego odwołania, opisaną na wstępie zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy podzielił stanowisko i argumentację organu I instancji, zarówno co do ustaleń faktycznych jak i ich oceny w kontekście normy art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Kolegium zaakcentowało, że obowiązek dostarczania środków utrzymania własnym dzieciom jest powinnością ciążącą z mocy ustawy na każdym rodzicu i powoduje konieczność dopełnienia tego obowiązku, niezależnie od faktu, że alimenty za niego wypłaciła zastępczo Gmina. Kolegium stwierdziło, że z uwagi na wiek skarżącego – skończone [...] lat i posiadane kwalifikacje nie jest wykluczona możliwość podjęcia pracy, a jego możliwości zarobkowe i majątkowe należy oceniać nie tylko przez pryzmat zarobków i dochodów rzeczywiście uzyskiwanych, ale także tych, które może on i powinien uzyskiwać przy dołożeniu należytej staranności, stosownie do swoich sił umysłowych i fizycznych. Kolegium wyjaśniło, że instytucja umorzenia należności alimentacyjnych jest środkiem szczególnym i winna być stosowana jedynie wobec osób, które pomimo starań nie są w stanie w jakikolwiek sposób przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych lub ich pokonać przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości. Nie zgadzając się z powyższą decyzją Kolegium, A. M. zaskarżył ją do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi zarzucił organowi naruszenie przepisów art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a., nieprawidłowe ustalenie dochodów, ponadto wskazał, że jego brat prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe, a opłaty ponosi przy pomocy MOPR, zaznaczył również, że wbrew twierdzeniom organu nie ma konkubiny. Z treści tego uzasadnienia wynika również, że zdaniem skarżącego organ niewłaściwie ocenił jego stan zdrowia. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało stanowisko zajęte w sprawie i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego[...] z dnia [...] r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] r., którą odmówiono A. M. – umorzenia należności z tytułu wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej – N. M. świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2015 r., poz. 859). Zgodnie z treścią art. 27 ust. 1 powołanej ustawy, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Stosownie zaś do art. 30 ust. 2 ww. ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przywołana norma prawna nie pozostawia wątpliwości, że decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 powołanej ustawy zapada w ramach uznania administracyjnego, o czym przesądza sformułowanie "organ może umorzyć". Oznacza to sytuację, w której właściwy organ administracyjny ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia, z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Istotne jest, że decyzja oparta na powyższym przepisie ustawy, aczkolwiek ma charakter uznaniowy, to nie może być rozstrzygnięciem dowolnym. Wręcz przeciwnie - działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 K.p.a. uzupełnionej postanowieniami art. 77 § 1 K.p.a. jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Reasumując przesłanką zastosowania ulgi w postaci umorzenia powyższych należności jest każdorazowo ustalenie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego i ocena tej sytuacji. Wspomniane tzw. uznanie administracyjne oznacza, że organ ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia zależnie od okoliczności sprawy, przy czym winno ono zapaść po wnikliwym i szczegółowym wyjaśnieniu sprawy i rozważeniu wszystkich okoliczności, a decyzja winna być wyczerpująco uzasadniona. Organ winien więc w sposób jasny i jednoznaczny wyjaśnić zajęte stanowisko. Wskazać należy, że analiza akt administracyjnych prowadzi do uzasadnionego wniosku, że organy nie dokonały pełnej i wszechstronnej oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. Podstawą odmownego załatwienia wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w badanej sprawie było przyjęcie przez organy obu instancji, że sytuacja materialna i życiowa skarżącego nie kwalifikuje go do umorzenia należności. Analizując sytuację zobowiązanego organy podkreśliły, że zamieszkuje on z bratem, który ponosi koszty utrzymania domu, posiada udział w ½ części nieruchomości położonej w S. przy ul. [...] oraz spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego przy ul. [...] , pozostaje w związku partnerskim, wielokrotnie korzystał z pomocy MOPR, posiada wykształcenie zawodowe oraz liczne dodatkowe kursy i uprawnienia, miał przyznany zasiłek okresowy z tytułu bezrobocia, długotrwałej choroby. W ocenie organów wykształcenie, wyuczony zawód, wysokie kwalifikacje zawodowe, aktualnie dobry stan zdrowia, posiadane dobra materialne stwarzają duże szanse oraz możliwości podjęcia przez dłużnika pracy zarobkowej z jednoczesnym wygenerowaniem dodatkowych środków finansowych pochodzących z dysponowania posiadanym majątkiem. Odnosząc się do powyższego stanowiska należy przede wszystkim zwrócić uwagę na fakt, że na sytuację dochodową dłużnika wpływ mają również takie okoliczności jak stan zdrowia. Z przeprowadzonej analizy, co również powołał organ w decyzji, wynika, że A. M. miał przyznany zasiłek z powodu długotrwałej choroby. Dodatkowo na karcie 7 "Analizy wniosku", skarżący zamieścił zapis o treści: "rejestracja w urzędzie wygasła z powodu choroby". Mimo powyższego stwierdzenia organy obu instancji nie zweryfikowały w ogóle tej kwestii i nie poczyniły żadnych ustaleń w zakresie rzeczywistej sytuacji zdrowotnej skarżącego, poprzestając jedynie na jego oświadczeniu, że nie przyjmuje żadnych leków na stałe. Tymczasem stan zdrowia niewątpliwie wpływa na ocenę, czy zobowiązany, niezależnie od posiadanych kwalifikacji zawodowych, będzie mógł w ogóle podjąć pracę zarobkową i w jakim wymiarze. Z uzasadnienia decyzji nie wynika również na jakiej podstawie organy przyjęły, że zobowiązany pozostaje w związku partnerskim, podczas, gdy konsekwentnie twierdzi on, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Dodatkowo, na rozprawie w dniu 8 października 2015 r. skarżący oświadczył, że jego brat ponosi jedynie część kosztów utrzymania domu, natomiast część tych kosztów ponosi on sam. Tymczasem organy obu instancji przyjęły, że brat skarżącego pokrywa koszty utrzymania domu w całości. Tym samym uznać należy, że zebrany w sprawie materiał dowodowy jest niepełny a decyzje zapadły w stanie faktycznym, który w ocenie Sądu nie został dostatecznie wyjaśniony i nie wskazuje jaka jest aktualnie sytuacja skarżącego. Takim postępowaniem organy naruszyły ciążący na nich obowiązek prowadzenia postępowania dowodowego. Zdaniem Sądu, zaniechania w tym zakresie powodują, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja wydane zostały z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art.7 K.p.a.). Organ administracji publicznej obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 K.p.a.). Mając na uwadze, że organ przeprowadził postępowanie dowodowe z naruszeniem wyżej wymienionych przepisów, w konsekwencji dopuścił się również naruszenia art. 107 § 1 i 3 K.p.a. Przepisy te zostały naruszone przez organy, które pomimo twierdzeń skarżącego o złym stanie zdrowia (który miał być powodem utraty statusu osoby bezrobotnej) nie dokonały należytych ustaleń i nie wyjaśniły kwestii z tym związanych przyjmując, że "kondycja zdrowotna zobowiązanego jest dobra". Z kolei ustalenia dotyczące kwestii ponoszenia kosztów utrzymania domu są niepełne, zaś ustalenia związane z pozostawaniem przez skarżącego w związku partnerskim – wadliwe. Odnośnie wskazań co do dalszego postępowania należy zaznaczyć, że wynikają one wprost z przedstawionych rozważań Sądu. Sprawa ponownie będzie rozpatrywana przez organ, który dokona ustaleń w zakresie sytuacji finansowej oraz zdrowotnej skarżącego – w tym ustali czy aktualny stan zdrowia umożliwia skarżącemu podjęcie pracy zarobkowej, jak również zbada w jakim zakresie wymieniony ponosi koszty utrzymania domu, a następnie prawidłowo uzasadni wydane rozstrzygnięcie, zgodnie z regułami procedury. Mając powyższe na względzie, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł, jak w pkt I wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O wynagrodzeniu pełnomocnika z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 powołanej ustawy w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. z 2013 r., poz. 490)