II SA/Sz 272/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder, Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz (spr.),, Sędzia WSA Maria Mysiak, Protokolant starszy sekretarz sądowy Joanna Białas-Gołąb, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 8 października 2015 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] Nr [...]. M.K. zwróciła się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z wnioskiem o całkowite lub częściowe umorzenie zadłużenia wynikającego z tytułu wykonawczego, wystawionego na podstawie ostatecznej decyzji z dnia 30 listopada 2011 r., zobowiązującej M.K. do zwrotu należności, wypłaconych w okresie od 1 października 2010 r. do 30 września 2011 r. świadczeń z funduszu alimentacyjnego na W.K. w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami. Uzasadniając powyższy wniosek strona podała, że od 8 lat jest osobą bezrobotną, nie posiada żadnego źródła utrzymania ani dochodu, nie posiada także majątku ani żadnych oszczędności. Jest osobą niepełnosprawną z orzeczonym średnim stopniem niepełnosprawności. W 2005 r. zmuszona została do opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania, w którym mieszkała wraz z mężem i dziećmi. Od tego momentu egzystuje dzięki pomocy najbliższej rodziny, tj. ojca, z którym mieszka oraz braci, którzy zapewniają jej "dach nad głową" i wyżywienie w zamian za opiekę nad ojcem i niepełnosprawnym bratem. Wnioskodawczyni nie jest zarejestrowana w urzędzie pracy, gdyż nie posiada stałego ani tymczasowego miejsca zamieszkania. Były mąż sprzedał dom, w którym wspólnie z nim wnioskodawczyni mieszkała i była zameldowania. Toczyło się przeciwko wnioskodawczyni postępowanie karne zainicjowane przez byłego męża, które zakończyło się wydaniem wyroku uniewinniającego, a przedłużający się proces uniemożliwił podjęcie chociażby pracy dorywczej. Decyzją z dnia 16 lipca 2013 r. Prezydent Miasta S. odmówił M.K. umorzenia w całości lub w części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz W.K. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 14 listopada 2014 r. uchyliło ww. decyzję w całości i przekazało sprawę organowi I instancji do ponownego rozpoznania, celem wyczerpującego zebrania materiału dowodowego i przeanalizowania sytuacji rodzinnej i dochodowej wnioskodawcy. Decyzją z dnia [...] wydaną na podstawie art. 12 ust. 1 i ust. 2, art. 30 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.) i art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego, ponownie rozpatrujący sprawę organ I instancji odmówił M.K. umorzenia w całości oraz w części należności w wysokości [...] zł z tytułu wypłaconych w okresie od 1 października 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. świadczeń z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną W.K., wraz z ustawowymi odsetkami. Organ I instancji podał, że uzyskał stosowne dokumenty o aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawczyni oraz uwzględnił zalecenia i uwagi organu II instancji. W związku z czym, dochód osób wspólnie z wnioskodawczynią zamieszkujących, tj. ojca M.Z. i brata J.Z. nie został uwzględniony jak dochód rodziny wnioskodawczyni, a w skład rodziny organ uwzględnił wyłącznie wnioskodawczynię. Ustalił, że M.K. jest osobą rozwiedzioną, zaliczoną przez właściwą komisję do trzeciej grupy inwalidzkiej trwale od trzeciego roku życia. Wnioskodawczyni mieszka z ojcem i niepełnosprawnym bratem. Nie pracuje i nie posiada własnego dochodu, jest na całkowitym utrzymaniu ojca i brata, zajmuje się prowadzaniem domu (sprząta, gotuje, pierze, robi zakupy), nie ponosi żadnych kosztów związanych z opłatami mieszkaniowymi. Od 30 stycznia 2014 r. strona jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Sytuację dochodową strony organ ocenił, jako trudną, a fakt ten jest spowodowany przede wszystkim brakiem pracy w następstwie czego, strona nie posiada dochodów i korzysta z pomocy osób, z którymi mieszka. Organ zauważył, że strona legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, która nie dyskwalifikuje ją jako osobę zdolną do wykonywania pracy, a jedynie ogranicza możliwości w tym zakresie. Stan zdrowia nie stanowi przesłanki wskazującej na konieczność umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego. Organ powołał się na oświadczenie strony, iż poszukuje pracy, a wcześniej była osobą czynną zawodowo, co oznacza że istniejąca niepełnosprawność nie jest przeszkodą do wykonywania pracy. Również wiek strony, nie ogranicza - zdaniem organu – możliwości wykonywania pracy. Rejestracja w urzędzie pracy oznacza, że strona zgłasza zarówno chęć jak i gotowość podjęcia zatrudnienia. Nie można - według organu - wykluczyć, że sytuacja dochodowa strony ulegnie korzystnym zmianom. Sytuacja na rynku pracy jest trudna, a czynione przez stronę poszukiwania pracy okazały się bezskuteczne – to sam brak pracy, nie może stanowić podstawy do umorzenia przedmiotowych należności. Ustała również przyczyna uniemożliwiająca podjęcie przez stronę chociażby pracy dorywczej w postaci trwającego procesu sądowego i konieczności uczestnictwa w każdej rozprawie, gdyż postępowanie zakończyło się wyrokiem uniewinniającym. Wobec powyższego organ stwierdził, że brak jest podstaw do całkowitego lub częściowego umorzenia stronie należności z funduszu alimentacyjnego. M.K. wniosła odwołanie od powyższej decyzji organu z dnia 8 sierpnia 2014 r., zarzucając wydanie jej z naruszeniem art. 12 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 30 ust. 2 i ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez niewłaściwą wykładnię tych przepisów i błędne zastosowanie, poprzez uznanie na podstawie zebranego materiału dowodowego i ustalenie stanu faktycznego, iż w jej przypadku brak jest przesłanek do umorzenia w całości lub w części przedmiotowych należności. Zdaniem strony, opinia organu I instancji odnośnie jej sytuacji życiowej jest subiektywna i dalece optymistyczna, oderwana od realiów, nieznajdująca potwierdzenia w rzeczywistym stanie faktycznym. Podniosła, iż pozostaje bez zatrudnienia od 8 lat, okoliczność ta w połączeniu z niepełnosprawnością (niedosłyszenie, niewyraźna mowa) oraz fakt, że mieszka w miejscu nierozwiniętym przemysłowo, powodują, że brak stałego zatrudnienia jest przyczyną od niej całkowicie niezależną. Decyzją z dnia [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 8 sierpnia 2014 r. Organ odwoławczy powtórzył ustalony przez organu I instancji stan faktyczny sprawy i stwierdził, że sytuacja strony jest trudna, ale nie na tyle, aby na obecną chwilę w sposób trwały uniemożliwić jej podejmowanie w przyszłości działań zmierzających do poprawy sytuacji, a tym samym na wywiązanie się z ciążącego na niej obowiązku zwrotu przedmiotowych należności. Wskazana przez stronę niepełnosprawność nie dyskwalifikuje ją z rynku pracy, o czym świadczy uprzednia jej aktywność zawodowa. Organ stwierdził, że nie można również z góry założyć, że strona nie będzie w stanie nigdy znaleźć zatrudnienia, a tym samym spłacić zobowiązania. W ocenie organu II instancji, w okolicznościach sprawy, umorzenie przedmiotowych należności sprowadziłoby się do nieuzasadnionego przerzucenia obowiązku alimentacyjnego na wszystkich podatników, co jest sprzeczne z interesem społecznym. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, że w przypadku odwołującej się zasadnym byłoby odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami. M.K. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosła o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 stycznia 2015 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji, ewentualnie wniosła o uchylenie tej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy. Wydanej decyzji Kolegium, skarżąca zarzuciła: - naruszenie prawa materialnego, tj. art. 12 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 30 ust. 2 i ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez niewłaściwą wykładnię tych przepisów i błędne zastosowanie, poprzez uznanie na podstawie zebranego materiału dowodowego i ustalenie stanu faktycznego, iż w niniejszym przypadku brak jest przesłanek do umorzenia w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, - naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 K.p.a., poprzez nieustosunkowanie się do podnoszonych przez skarżącą argumentów, a tym samym niezbadanie całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Odnosząc się do stanowiska organów administracyjnych orzekających w tej sprawie, skarżąca podniosła, że nie wskazały żadnych faktycznych możliwości zarobkowych strony, które powinny być realne, a nie enigmatyczne. Zdaniem skarżącej, istotną i decydującą jest okoliczność jej trwałego bezrobocia, ponieważ poszukuje pracy (od 8 lat) od momentu przeprowadzki z K. do R. W takiej sytuacji, zdaniem skarżącej, można śmiało zaryzykować stwierdzenie, że dla osób takich jak skarżąca, obecna sytuacja na rynku pracy jest wręcz beznadziejna. Podniosła brak wskazania przez organ realnych okoliczności zmiany sytuacji skarżącej. Organy powinny dogłębnie przeanalizować sytuację dochodową skarżącej, co oznacza, że argumentem przemawiającym za odmową umorzenia, nie może być twierdzenie, że istnieje jedynie potencjalna możliwość znalezienia przez nią zatrudnienia. Cała argumentacja organów opierała się zatem na zdarzeniu przyszłym i niepewnym. Zauważyła, że w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji, ustawodawca nie wskazał jakiego czasookresu ma dotyczyć analiza sytuacji dochodowej i rodzinnej. Oznacza to, iż kierując się ogólnymi zasadami postępowania organy powinny były uwzględnić i przeanalizować stan bieżący, aktualny, a nie przyszły. Do powyższych rozważań dodała, że od grudnia ubiegłego roku (2014) zmieniła się jej sytuacja rodzinna, ponieważ zmarł jej ojciec M.Z. Odpis skrócony aktu zgonu dołączono do skargi. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę M.K., wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko prezentowane w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżoną decyzją bądź postanowieniem, z punktu widzenia legalności, tj. zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego, które były podstawą rozstrzygnięcia organu. Sąd dokonał kontroli zaskarżonej decyzji, w świetle powołanego wyżej kryterium i uznał, że skarga jest zasadna. Objęta przedmiotem skargi decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 stycznia 2015 r. została wydana w postępowaniu odwoławczym w sprawie z wniosku M.K. o umorzenie należności z tytułu wypłaconych skarżącej świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz jej córki. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.), organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Analiza treści powołanego przepisu w zakresie zawartego w nim zwrotu, iż organ "może (...)" wskazuje, że decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy. Organ administracji działając w ramach uznania administracyjnego, zanim podejmie rozstrzygnięcie i zdecyduje, w jakim zakresie uczyni użytek ze swoich uprawnień, ma obowiązek wyjaśnić wnikliwie i rozpatrzyć wszechstronnie stan faktyczny sprawy, co więcej, podjęte przez niego ustalenia muszą znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia (decyzji administracyjnej). Uznanie administracyjne nie oznacza bowiem pełnej dowolności. Powinnością organu wydającego decyzję w ramach uznania administracyjnego jest uzasadnienie rozstrzygnięcia w sposób świadczący o wyjaśnieniu wszystkich okoliczności faktycznych oraz zbadaniu i rozważeniu w sposób wyczerpujący wszystkich przesłanek przemawiających za zajętym stanowiskiem, uwzględniając przy tym wnioski i twierdzenia strony, zgodnie z przepisami K.p.a., w tym art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. Zgodne z poglądami orzecznictwa sądowoadministracyjnego, w sprawach pozostawionych przez przepisy uznaniu administracyjnemu, jeżeli interes społeczny nie stoi temu na przeszkodzie i leży to w możliwości organu administracji, organ ten ma obowiązek załatwić sprawę w sposób pozytywny dla strony (por. wyrok NSA z dnia 20 marca 2002 r., sygn. akt II SA 2036/01, opubl. Lex nr 82004). Nie oznacza to oczywiście, że organ w każdym przypadku ma obowiązek uwzględnienia tego rodzaju żądania. Jednakże decyzja odmowna organu wymaga należytego wyważenia interesu społecznego i słusznego interesu zainteresowanego, rozumianych jako konkretne, zindywidualizowane okoliczności. W razie wydania negatywnej dla strony decyzji opartej na uznaniu administracyjnym, za udzieleniem ochrony interesowi społecznemu muszą przemawiać istotne przesłanki, wykluczające przyznanie tej ochrony stronie postępowania (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 stycznia 2007 r., sygn. akt II SA 1800/06, opubl. Lex nr 320931). Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy, Sąd stwierdził, że organy obu instancji rozstrzygające w sprawie z wniosku skarżącej, nie sprostały wyżej wymienionym wymaganiom. Z art. 30 ust. 2 ustawy o osobach uprawnionych do alimentów, wynika, że dla organu rozpatrującego wniosek o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, istotne znaczenie będzie miała sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy. Umorzenie należności alimentacyjnych jest instytucją wyjątkową, a jej zastosowanie wymaga istnienia szczególnych okoliczności po stronie dłużnika alimentacyjnego, co oznacza, że w każdej sytuacji będzie ono podlegało ocenie w toku indywidualnego postępowania administracyjnego. Instytucja wniosku, o którym w sprawie mowa, skierowana jest do osób znajdujących się w trudnej sytuacji ekonomicznej, gdy przestają być samowystarczalne, przy tym często towarzyszą temu okoliczności niezależne od strony, jak: choroba, niepełnosprawność, konieczność osobistej opieki nad inną osobą, powodujące, że osoby te nie są w stanie obiektywnie zgromadzić środków na spłatę zobowiązań, świadczeń, w tym zadłużenia wobec państwa. Jeżeli zatem organ nie przychyla się do wniosku dłużnika, winien w swej ocenie wykazać, że przede wszystkim sytuacja rodzinna i dochodowa wnioskodawcy (z dostosowaniem tej oceny do konkretnej sytuacji i osoby), nie przemawia za zaliczeniem jej przypadku do wyjątkowego. Z treści decyzji organów obu instancji wynika, że sytuację skarżącej oceniły jako trudną. Skarżąca jest osobą bezrobotną, nie ma dochodu, oszczędności ani majątku, w dniu złożenia wniosku pozostawała na wyłącznym utrzymaniu ojca i braci, w zamian za opiekę nad chorym ojcem i niepełnosprawnym bratem. Skarżąca jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym od trzeciego roku życia, pozostaje bez pracy od 8 lat i bezskutecznie jej poszukuje, wcześniej była aktywna zawodowo. Powyższe fakty są bezsporne. Odmowę uwzględnienia żądania organy oparły na twierdzeniu, iż niepełnosprawność skarżącej, jej wiek, wykształcenie nie świadczy, o tym że nigdy nie będzie mogła podjąć zatrudnienia, a jej sytuacja dochodowa może w przyszłości ulec poprawie. Zdaniem Sądu, stanowisko organów nie zostało oparte na wszystkich istotnych dla sprawy faktach, a także stanowisko to nie bazuje na przekonujących podstawach. Organy prezentowaną argumentacją nie wykazały w dostateczny sposób, że skarżąca znajduje się w sytuacji życiowej, której mimo przeciwnościom jest w stanie samodzielnie sprostać i w konsekwencji regulować obciążające ją należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zdaniem Sądu, każdorazowo należy dokonać oceny sytuacji faktycznej wnioskodawcy, według stanu aktualnego na datę orzekania. Tymczasem organy argumentację odmowną oparły na przekonaniu o potencjalnej możliwości znalezienia pracy przez skarżącą. W realiach niniejszej sprawy, stwierdzenie organu, że skarżąca była wcześniej aktywna zawodowo i poszukuje pracy (której nie może znaleźć od 8 lat), nie stanowi oczywistego dowodu dla odmowy uwzględnienia jej wniosku. Organ uznając możliwości zarobkowania skarżącej, powinien wykazać realność tych twierdzeń, mając na uwadze ograniczenia skarżącej wynikające z jej niepełnosprawności, wykształcenia, możliwości aktywizacji zawodowej oraz analizy rynku pracy, na którym ona funkcjonuje. Nie bez znaczenia dla wyniku sprawy jest sytuacja rodzinna skarżącej, której organ nie badał wnikliwie. Należało rozważyć, czy z uwagi na stan zdrowia ojca oraz niepełnosprawność brata, skarżąca w ogóle byłaby w stanie podjąć zatrudnienie. Organ odwoławczy pominął w swych rozważaniach argumentację strony, która wskazała, że jej niepełnosprawność jest powiązana z niedosłyszeniem i niewyraźną mową, co miało stanowić niezależną od niej przyczynę niemożliwości znalezienia pracy. Brak możliwości umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego w całości lub w części, powinien być wykazany i uargumentowany w sposób niewątpliwy, nie może być gołosłowny, bo w takich kategoriach należy ocenić argumentację organów o niemożliwości uwzględnienia żądania strony. Sąd badając sprawę uznał, że brak jest podstaw do formułowania twierdzeń organu, że sytuacja skarżącej może ulec poprawie, bez wątpienia okoliczności takich organy w tej sprawie nie wykazały. W związku z tym, nie sposób uznać, że organy wypełniły wymóg dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a nadto że uzasadnienie decyzji organów spełnia wymogi ustawowe, pod względem kompletności motywów z rozstrzygnięciem, że wystąpiły istotne przesłanki, wykluczające przychylenie się do podania skarżącej. Reasumując Sąd stwierdził, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 K.p.a., w stopniu, który miał istotny wpływ na wynik sprawy. Z uwagi na wagę dostrzeżonych naruszeń, dla końcowego załatwienia sprawy, Sąd uznał potrzebę uchylenia nie tylko zaskarżonej decyzji, ale także decyzji ją poprzedzającej. Jednocześnie Sąd wyjaśnia, że nie mógł uwzględnić żądania skarżącej o orzeczeniu co do istoty jej wniosku kierowanego do organu. W świetle obowiązujących rozwiązań prawnych (art. 145a § 1 P.p.s.a.), sąd administracyjny nie jest uprawniony do wskazania organowi sposobu załatwienia sprawy lub jej rozstrzygnięcia, w sytuacji, gdy stan faktyczny sprawy nie został należycie wyjaśniony, a ponadto sprzeciwia się temu charakter uznaniowy decyzji wydanej na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Ponownie rozpatrujący sprawę organ, zobowiązany jest zastosować się do przedstawionej wyżej oceny prawnej Sądu, organ winien rozważyć, czy interes ogólny sprzeciwia się w tej sprawie uwzględnieniu indywidualnego interesu strony, biorąc pod uwagę dotychczas przedstawione przez nią dane odnośnie sytuacji majątkowej i rodzinnej, a ponadto uwzględnić, realność możliwości znalezienia przez skarżącą zatrudnienia, z uwagi na jej indywidualną sytuację, tj. wykształcenie, niepełnosprawność (zaburzenia słuchu i mowy), opiekę sprawowaną nad niepełnosprawnym bratem. Organ winien także uwzględnić powołaną w skardze, okoliczność, że ojciec skarżącej zmarł w 2014 r., co może mieć wpływ na i tak trudną sytuację skarżącej. Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ja decyzji organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.