I SA/Rz 882/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. NSA Jacek Surmacz Sędziowie WSA Tomasz Smoleń / spr./ WSA Jarosław Szaro Protokolant ref. staż. Joanna Kulasa po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2015r. sprawy ze skargi J. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od października 2014 r. do stycznia 2015 r. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...]. Zaskarżoną decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiającą J. R. ( dalej: Skarżącemu) umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od 10/2014 do 01/2015 r., w łącznej kwocie 1.097,61 zł. Organ ustalił, że Skarżący jest zarejestrowany jako osoba prowadząca działalność gospodarczą polegającą na malowaniu i szkleniu. W 10 dni po rozpoczęciu tej działalności, tj. w dniu 11 lipca 2014 r. uległ wypadkowi, skutkiem którego było złamanie kości w stawie skokowym oraz zmiażdżenie pięty. Zgodnie z oświadczeniem, w 2014 r. nie osiągnął przychodów, posiadany majątek firmowy o wartości 20.000,00 zł zakupił ze środków otrzymanych z dotacji Powiatowego Urzędu Pracy. W chwili obecnej otrzymuje świadczenie rehabilitacyjne ( do dnia 7 lipca 2015 r.). Kwoty wypłaconego świadczenia za poszczególne miesiące to za: kwiecień 2015 r. – 319,00 zł, maj 2015 r.- 449,50 zł, czerwiec 2015 r.- 435,00 zł, lipiec 2015 r.- 101,50 zł. Ponadto korzysta z pomocy społecznej w formie zasiłku na zakup żywności w wysokości 117.80 zł. Na podstawie złożonego oświadczenia organ ustalił, że Skarżący ponosi wydatki z tytułu miesięcznych opłat w wysokości 260-270 zł, koszty związane z leczeniem w granicach od 60 do 100 zł, inne – 150 zł. Obecnie przechodzi długie leczenie rehabilitacyjne, mieszka sam i egzystuje na progu marginesu społecznego. Nie posiada nieruchomości, jest właścicielem samochodu marki Peugeot Partner, rok prod. 2002. Na podstawie powyższych ustaleń, organ stwierdził, że w stosunku do Skarżącego nie zachodzą przesłanki przyznania wnioskowanej pomocy, zarówno określone w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( Dz.U. z 2015 r., poz. 121; dalej: ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych), jak również określone w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ( Dz.U. Nr 141, poz. 1365; dalej rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej ). W uzasadnieniu wskazał, że wprawdzie Skarżący boryka się z trudnościami zdrowotnymi, niemniej jednak nie wykluczają one możliwości spłaty należności z tytułu nieopłaconych składek ( jeżeli nie obecnie, to po zakończeniu leczenia). Zaznaczył przy tym, że występowanie przesłanki dotyczącej sytuacji zdrowotnej uwarunkowane jest nie tylko istnieniem choroby, ale także jej skutkiem w postaci pozbawienia możliwości uzyskania dochodu, pozwalającego na spłatę zobowiązań, tymczasem Skarżący nie przedstawił dokumentów stwierdzających, że stan zdrowia na stale uniemożliwia uzyskiwanie dochodów. Organ zwrócił także uwagę na to, że wskazane przez Skarżącego wydatki przekraczają jego dochody wywołując wątpliwości co do ich rzeczywistości. Sytuacja materialna Skarżącego, choć niełatwa, nie ma jednak charakteru trwałego, a umorzenie jest możliwe jedynie w sytuacji jednoznacznego stwierdzenia, że dłużnik nie tylko obecnie, ale również w przyszłości nie będzie miał możliwości spłaty zaległości. Zwrócił uwagę na możliwość spłaty zadłużenia w systemie ratalnym, jak również na ochronę minimum egzystencji w przypadku ewentualnego wdrożenia postepowania egzekucyjnego. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Skarżący zarzucił organowi naruszenie przepisów prawa materialnego, przez stwierdzenie braku podstaw do umorzenia zaległości. Wskazał na swoją wyjątkowo trudną sytuację, na fakt korzystania z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, a także pomocy siostry. Do wniosku dołączył decyzje Burmistrza Maoista w przedmiocie przyznania świadczenia pieniężnego na zakup żywności w okresie od 1 stycznia 2015 r. do 30 czerwca 2015 r. Rozpoznając wniosek ponownie organ, opisaną na wstępie decyzją utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Wyjaśnił, że w stosunku do Skarżącego nie wystąpił stan klęski żywiołowej, ani inny nadzwyczajny stan, który miałby negatywny wpływ na możliwości płatnicze. Jeszcze raz podkreślił, że Skarżący nie przedstawił dokumentów stwierdzających, że stan zdrowia na stale uniemożliwia uzyskiwanie dochodów. Podkreślił, że każdy przedsiębiorca bierze na siebie ryzyko związane z prowadzeniem działalności i jej opłacalnością, a jeżeli pomimo trudności, decyduje się na dalsze jej prowadzenie, nie opłacając przy tym obowiązkowych należności publicznoprawnych, musi się liczyć, że powstałe z tego tytułu zadłużenia będą narastały i będą przymusowo dochodzone. W skardze wniesionej do tutejszego Sądu Skarżący krytykuje zajęte przez organ stanowisko, że dochody z tytułu pobierania świadczenia rehabilitacyjnego czy też zasiłku na zakup żywności mogą stanowić źródło stopniowego regulowania zobowiązań, i że jego problemy zdrowotne nie stanowią podstawy do zastosowania ulgi, ponieważ nie wykluczają możliwości spłaty należności po zakończeniu leczenia. Podkreśla, że żyje na skraju ubóstwa, w związku z czym przyjęcie możliwości regulowania zaległości z wyżej wskazanych źródeł uważa za niedorzeczne. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumenty jak w uzasadnieniu decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sadów administracyjnych ( Dz.U. nr 153,poz. 1269 ) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz,1270 ze zm.- zwanej dalej P.p.s.a.), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki przewidziane w ustawie. Natomiast zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Podstawą prawną umorzenia należności z tytułu składek jest powołany w decyzjach art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Powyższy przepis daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). W niniejszej sprawie w zasadzie bezsporne jest stwierdzenie, że w stosunku do Skarżącego nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności. Skarżący posiada samochód, mienie stanowiące majątek związany z rozpoczętą przez niego działalnością gospodarczą i nie było względem niego prowadzone postepowanie egzekucyjne, by móc stwierdzić jego ewentualną bezskuteczność. Istotne dla rozstrzygnięcia w sprawie są natomiast postanowienia zawarte w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w którym ustawodawca stworzył organom możliwość umorzenia określonych zaległości z tytułu składek, mimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe przesłanki umorzenia należności w oparciu o ten przepis sprecyzowane zostały w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej, zgodnie z którym Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Brzmienie wskazanych przepisów wskazuje na to, że decyzje mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet zaistnienie przewidzianych w przepisach przesłanek nie zobowiązuje organu do zastosowania wnioskowanej ulgi, wybór sposobu załatwienia wniosku został pozostawiony woli organu. "Uznaniowość" nie oznacza jednak dowolności w orzekaniu organów. Zadaniem organu jest takie zebranie materiału dowodowego, a następnie dokonanie na jego podstawie ustaleń i wyciągnięcie z nich wniosków, aby z jednej strony zobowiązany miał pewność przeanalizowania całokształtu jego sytuacji z drugiej zaś, by decyzja ta poddawała się kontroli Sądu. Nie zmienia to jednak faktu, że w każdym przypadku organ zobligowany jest do wnikliwej oceny stanu faktycznego z perspektywy określonych w przepisach przesłanek. Ocena taka, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Treść zawarta w uzasadnieniu decyzji ma zasadnicze znaczenie przy ocenie jej prawidłowości, realizowanej w administracyjnym toku instancji, a następnie w ramach kontroli sądowej. Podejmując decyzje uznaniową organ ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny (art.7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postepowania administracyjnego, Dz.U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.; dalej: K.p.a.). Wyrażona w ww. przepisie zasada postępowania administracyjnego prowadzi do wyważenia interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Zaznaczenia wymaga, że art. 7 K.p.a. nie ustala hierarchii wskazanych interesów ani też nie określa zasad rozstrzygania konfliktów między nimi. Z jego brzmienia wynika, że ustawodawca przyjmuje regułę, zgodnie z którą oba te interesy podlegają równorzędnej ochronie bez dominacji któregokolwiek z nich. W państwie prawa nie ma bowiem miejsca dla mechanicznie i sztywno pojmowanej nadrzędności interesu ogólnego nad interesem indywidualnym (wyrok WSA w Warszawie z dnia 26 czerwca 2008 r. sygn. akt V SA/Wa 455/08 ( to i pozostałe orzeczenia dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach cbois.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu w niniejszej sprawie organ nie dokonał wyważenia powyższych interesów, dając w rzeczywistości prymat interesowi publicznemu pomimo tego, że wskazane przez Skarżącego okoliczności wskazywały na potrzebę ochrony interesu indywidulanego. Z dokonanych przez organ ustaleń wynika, że Skarżący nie pracuje. Niedługo po rozpoczęciu działalności uległ wypadkowi, w którym doznał złamania kości w stawie skokowym i zmiażdżenia pięty, co uniemożliwiło kontynuowanie prowadzenia działalności. Jedyne jego źródło utrzymania stanowi zasiłek rehabilitacyjny, który otrzymuje z ZUS - około 300 zł, oraz świadczenie na zakup żywności przyznane decyzją Burmistrza Miasta J. w kwocie około 115 zł. Wskazane przez niego wydatki sięgają kwoty około 520 zł. i dotyczą kosztów związanych z opłatą z tytułu mediów, kosztów leczenia oraz innych wydatków. Z porównania kwoty dochodów z wydatkami wynika, że wydatki przekraczają możliwości płatnicze Skarżącego. W ocenie Sądu wysokość wydatków oscyluje w granicach niezbędnego minimum. Fakt, że przekraczają one możliwości dochodowe Skarżącego nie oznacza w ocenie Sądu, że nie odzwierciedlają rzeczywiście ponoszonych przez Skarżącego kosztów. Różnica pomiędzy dochodami i wydatkami nie jest znaczna, a ponadto Skarżący wskazał, że korzysta z pomocy siostry. Zdaniem Sądu przedstawiona we wniosku sytuacja wskazuje na to, że otrzymywane przez Skarżącego środki pieniężne z trudem wystarczają mu na pokrycie niezbędnych kosztów utrzymania, czyniąc uzasadnioną obawę, że jakiekolwiek dodatkowe obciążenie stanowić będzie uszczerbek w niezbędnym utrzymaniu. Zauważyć ponadto należy, ze środki, które służą Skarżącemu do zaspokojenia niezbędnego minimum egzystencji, otrzymywane są ze środków publicznych: zasiłek rehabilitacyjny z ZUS oraz świadczenie pieniężne na zakup żywności. Jak wypowiedział się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 27 maja 2014 r., sygn. akt III SA/Po 1766/13, który skład orzekający w pełni podziela: "nie do zaakceptowania, także z punktu widzenia interesu społecznego, jest sytuacja, w której spłata zobowiązań wobec ZUS zmuszałaby dłużnika do korzystania z pomocy społecznej". W ocenie Sądu obowiązek regulowania powstałych zaległości, z funduszy przyznanych częściowo z pomocy społecznej oznaczałoby iluzoryczność tej pomocy, która sprowadzałaby się do przyznania środków na spłatę należności publicznych. Sam fakt jej przyznania świadczy o złej sytuacji finansowej Skarżącego, który jak wykazało przeprowadzone przez organ postepowanie nie posiada dodatkowego, oprócz tej pomocy, źródła dochodu, w związku z czym całość przyznanej pomocy musiałby przeznaczyć na spłatę należności publicznych. Takim sytuacjom ma natomiast zapobiegać regulacja zawarta w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej. Jej zadaniem jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu mając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone. Nie wystarczy również, dla celów wykazania możliwości spłaty zadłużenia, wykazanie, jak uczynił to organ, potencjalnych możliwości zarobkowych Skarżącego. Obowiązkiem organu jest uprawdopodobnić, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba uzyska realne środki pozwalające na spłatę zadłużenia, przy czym niemożność uiszczenia zaległych składek, a w szczególności trudna sytuacja materialna podmiotu ubiegającego się o ich umorzenie, winna być oceniana na dzień wydania przez ZUS decyzji ostatecznej. W chwili składania wniosku sytuacja Skarżącego wywoływała uzasadnione wątpliwości co do tego, że opłacenie składek pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych ( § 3 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej), co jest wystarczającą przesłanką do przyjęcia, że zachodzą podstawy do zastosowania ulgi. Sąd pragnie zauważyć, że stan trwałości, na która powołuje się organ został wymieniony jako cecha innej alternatywnej przesłanki do zastosowania ulgi, a mianowicie przewlekłej choroby, o której mowa w pkt 3. W związku z powyższym powoływanie się przez organ na potencjalne możliwości zarobkowe i jednocześnie zarzucanie Skarżącemu nie wykazania, że sytuacja finansowa, w której się znalazł ma charakter trwały, nieodwracalny, nie znajduje uzasadnienia w treści przepisu. Podsumowując Sąd stwierdza, że odmowa przez organ umorzenia zaległości ze względu na ryzyko rezygnacji z dochodzenia zaległości w przyszłości, przy braku innych negatywnych przesłanek, oceniona być musi jako niedopuszczalne z punktu widzenia decyzji uznaniowych przyznanie prymatu interesu publicznego nad interesem indywidulanym. Mając powyższe na uwadze Sąd uchylił zarówno zaskarżoną decyzje jak i decyzje ją poprzedzającą na podstawi art. 145 § 1 pkt 1 lit. 1 i 135 P.p.s.a.