II OZ 1244/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 października 2015 r., sygn. akt VII SA/Wa 974/15 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi D. P. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania organu I instancji oraz odmowy uchylenia decyzji postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 14 października 2015 r., sygn. akt VII SA/Wa 974/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił D. P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłanych dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń z dnia 24 lipca 2015 r. wynika, że D. P. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Podstawowe źródło jego dochodu stanowi działalność rolnicza. Wnioskodawca określił wysokość uzyskiwanego dochodu z tego tytułu na [...] zł miesięcznie. Poza tym, wnioskujący uzyskuje dochód z tytułu najmu lokalu mieszkalnego w wysokości [...] zł netto miesięcznie. Skarżący jest właścicielem domu o pow. [...] m2, nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha oraz współwłaścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha. Poza tym w skład prowadzonego przez niego gospodarstwa rolnego wchodzą budynki gospodarcze. D. P. jest właścicielem ciągnika rolniczego [...] (rok produkcji 2003) oraz samochodu osobowego [...] z 2005r. Wnioskodawca podniósł, że jest zadłużony w banku z tytułu kredytu na dzień 19 czerwca 2015r. - [...] zł. Wskazał, że ponosi następujące miesięczne wydatki: opłatę za gaz w wysokości [...]zł, opłatę za energię elektryczną w kwocie [...]zł, opłatę za usługi telekomunikacyjne - [...]zł, internet - [...] zł, woda i ścieki - [...]zł podatki [...] zł, ubezpieczenie [...] zł, ubezpieczenie komunikacyjne [...] zł, żywność, leki [...]zł. Dalej Sąd podniósł, że z nadesłanych wyciągów z rachunku bankowego wynika, że wnioskodawca był zasilany wpłatą kwoty [...] zł z tytułu czynszu najmu za dwa miesiące - czerwiec i lipiec 2015 r. oraz kwotą [...] zł. określoną jako "wpłata gotówkowa". Dokonywał z rachunku wypłat gotówkowych, a także płatności m.in. za usługi telekomunikacyjne, energię elektryczną, składek do KRUS. Saldo rachunku wyniosło na dzień 19 lipca br. [...] zł. Ze sprawy toczącej się w niniejszym Sądzie o sygn. IV SA/Wa 633/15 wynika, że w styczniu bieżącego roku na rachunku depozytowym zaksięgowano wpłatę w wysokości [...] zł tytułem płatności od Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Wnioskodawca wyjaśnił, że kredyt zaciągnął na spłatę zaległych opłat i pokrycia strat z wcześniej prowadzonej działalności gospodarczej. Wnioskodawca posiada również kredyt z rachunku karty kredytowej, wysokość limitu w tym rachunku wynosi [...] zł. Nadesłane wyciągi wskazują, że skarżący dokonuje przy jej pomocy płatności. Sąd podkreślił także, że w uzasadnieniu wniosku wnioskodawca wskazał, iż koszty utrzymania domu wynoszą około [...] zł na miesiąc, spłata kredytu ok. [...]zł miesięcznie. W piśmie z dnia 24 lipca 2015 r. wskazał, że firmy [...] nie prowadzi od kwietnia 2014 r., działalność jest zawieszona i z tego tytułu nie ma żadnych dochodów. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 sierpnia 2015 r., którym odmówiono przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie D. P. podniósł, że chybiony jest zarzut, iż celowo nie wykorzystuje swojego majątku i pozbawia się środków koniecznych do zaspokajania swoich podstawowych potrzeb. Wskazał, że otrzymywane płatności z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa nie stanowią dochodu, tylko przychód z którego pokrywa koszty tego przychodu. Wnioskodawca podał, że korzystanie z rachunku karty kredytowej nie pozwala mu na kredytowanie bieżących wydatków ponieważ z bieżących dochodów jest spłacana niewielka część zadłużenia z karty kredytowej (ok. [...] zł) a następnie z tej wpłaty są opłacane konieczne wydatki. Zatem jest to drugi kredyt z kosztami odsetek ok. [...] zł, a nie źródło pokrywania wydatków. Zdaniem wnioskodawcy dużym nadużyciem jest stwierdzenie, iż może wygospodarować 200 zł na wpis sądowy od skargi i pokryć w przyszłości ewentualne pozostałe koszty postępowania sądowego wszczętego przedmiotową skargą. Wskazał, że wydatki stałe znacząco ograniczają możliwości pokrywania jego utrzymania. Podkreślił, że ma trudną sytuację materialną w której przy oszczędności w wydatkach i przy dużej staranności nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku w utrzymaniu się. Uzasadniając odmowę przyznania D. P. prawa pomocy Sąd stwierdził, że w jego przypadku nie występują przesłanki, które uzasadniałyby zwolnienie od kosztów sądowych. Z nadesłanych danych wynika, że wnioskodawca jest właścicielem domu o pow. [...] m2, gospodarstwa rolnego, w skład którego wchodzi nieruchomość rolna o pow. ok. [...] ha oraz współwłaścicielem nieruchomości rolnej o pow. [...] ha. Skarżący posiadając zatem nieruchomość rolną może rozporządzać nią w sposób przynoszący dochód. Wnioskodawca jest także właścicielem ciągnika rolniczego oraz samochodu osobowego marki podanej wyżej. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie ma nikogo na utrzymaniu. Utrzymuje się z dochodów uzyskiwanych z tytułu prowadzonej działalności rolniczej w wysokości [...] zł miesięcznie oraz dodatkowo dochodu z tytułu najmu lokalu mieszkalnego w wysokości [...] zł netto miesięcznie. Z powyższego wynika, że wnioskodawca co miesiąc uzyskuje dochody w wysokości [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca wskazał, że ponosi miesięcznie koszty utrzymania domu w wysokości około [...] zł plus spłatę kredytu w wysokości [...] zł. Na bieżące utrzymanie (zakup żywności, leków) przeznacza ok. [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca pobiera płatności bezpośrednie wypłacane w ramach systemu wsparcia bezpośredniego. W styczniu bieżącego roku otrzymał z tego tytułu kwotę w wysokości [...] zł, które nie zostały wskazane w formularzu ani w piśmie z dnia 24 lipca 2015 r. Posiada do spłaty kredyt gotówkowy w wysokości na dzień 19 czerwca 2015 r. [...] zł oraz kredyt z rachunku karty kredytowej, wysokość limitu w tym rachunku wynosi [...] zł. Biorąc pod uwagę opisane wyżej źródła dochodu skarżącego, a także majątek nieruchomy jak i ruchomy Sąd uznał, iż nie ma podstaw aby uznać wnioskodawcę za osobę żyjącą w niedostatku, ubogą, zdolną do zaspokojenia wyłącznie kosztów koniecznego utrzymania. Sąd podkreślił, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Argumentem za przyznaniem prawa pomocy nie może być też fakt zaciągnięcia przez wnioskodawcę kredytu gotówkowego oraz kredytu z rachunku karty kredytowej i ich spłaty rat miesięcznych. Obowiązek spłaty zobowiązań finansowych ma oczywiście wpływ na sytuację majątkową strony, nie stanowi jednak przesłanki, która przesądziłaby o przyznaniu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dbałość o płynność finansową i regulowanie zobowiązań prywatnoprawnych nie wyklucza konieczności regulowania nie mniej ważnych należności o charakterze publicznoprawnym, np. wpisu sądowego. Zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego. Struktura wydatków ponoszonych przez wnioskodawcę widoczna na wyciągach z rachunków bankowych, które skarżący załączył do akt, wskazuje, że jest on osobą zdolną do wygospodarowania dodatkowych środków, w tym 200 zł na uiszczenie wpisu sądowego od skargi. Zaznaczyć należy, iż zasadność wniosku wnioskodawcy rozpatrzono w dwóch aspektach, tj. z jednej strony uwzględniono wysokość obciążeń finansowych, jakie będzie on zobowiązany ponieść w postępowaniu, z drugiej zaś strony jego możliwości finansowe. Na obecnym etapie postępowania wysokość obciążeń finansowych, które ma ponieść wnioskodawca jest wpis od skargi w wysokości 200 zł. Stwierdzono, iż wpis w tej kwocie nie jest na tyle wysoki i że wnioskodawca jest go w stanie uiścić bez spowodowania uszczerbku we własnym utrzymaniu. Jednocześnie oceniono, że nawet w przypadku pojawienia się ewentualnych pozostałych kosztów należnych od wnioskodawcy w niniejszej sprawie będzie w stanie je ponieść samodzielnie w całości. Sąd wyjaśnił, iż pozostałe koszty sądowe będą zależne od przebiegu sprawy jednak nie będą wyższe niż kwota wpisu. Ponadto, jeżeli koszty te się pojawią, będą rozłożone w czasie, stąd wnioskodawca będzie miał możliwość odpowiednio wcześniej się do nich przygotować. Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, iż skarżący nie wykazał, że znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zażaleniem D. P. zaskarżył powyższe postanowienie w całości wnosząc o jego uchylenie i zmianę poprzez zwolnienie go z kosztów sądowych. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił niedostateczne rozważenie przedstawionych przez niego faktów oraz wyjaśnień. Podkreślił, iż kwota płatności bezpośrednich stanowi dla niego część dochodu z pracy w rolnictwie, dlatego też nie była w formularzu wskazana lecz została uwzględniona w kwocie dochodu z rolnictwa. Wskazał, że bardzo ogranicza wydatki na wyżywienie i że wykorzystał różne możliwości pozyskania dochodów, w tym związane z posiadaniem nieruchomości rolnej. Podniósł, że musi dodatkowo ponieść wydatki na zakup opału, odzieży i obuwia oraz że od października 2015 r. zakończyła się umowa najmu i jego dochody spadły o kwotę [...] zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Obowiązek zapewnienia skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić przez złożenie przez wnioskodawcę szczegółowego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym, a także przez przedstawienie innych dokumentów dotyczących sytuacji finansowej jego i jego rodziny. Ocena czy takie okoliczności zachodzą należy natomiast do sądu. Rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że jeżeli wnioskodawca aktualnie nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów zainicjowanych postępowań sądowych, sąd może przyznać prawo pomocy, jeżeli uzna, że zachodzi taka potrzeba, nie ma natomiast bezwzględnego obowiązku uwzględnienia każdego żądania strony. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy. Zasadą bowiem jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Natomiast udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Ma ono na celu ułatwienie stronie dochodzenia słusznych praw w sprawach dotyczących jej żywotnych interesów. Korzystanie z takiej instytucji powinno mieć zatem miejsce wyłącznie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy strona nie nadużywa swych uprawnień procesowych, czyli nie inicjuje szeregu postępowań sądowych w celu innym niż ochrona swych praw i gdy zgromadzenie przez nią funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu jest obiektywnie niemożliwe. Podmiot występujący na drogę postępowania sądowego powinien mieć również świadomość, że to on w pierwszej kolejności zobowiązany jest do ponoszenia kosztów swojego udziału postępowaniu sądowym. Zatem decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej, powinien poprzez swoje działanie zabezpieczyć sobie w stosownym czasie środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien wykazać się niezbędną zapobiegliwością i przezornością oraz zapewnić sobie środki na ten cel. Skoro skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać prawo pomocy. Konieczność ponoszenia kosztów sądowych powinna sprzyjać rozwadze przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu z możliwości wniesienia skarg, od których uiszcza się wpis sądowy (postanowienie NSA z dnia 26 listopada 2015 r., sygn. akt I OZ 1537/15). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy, Sąd I instancji właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewątpliwie zadeklarowany dochód osiągany przez skarżącego nie jest znaczny. Zwrócić jednak należy uwagę na fakt, że wnioskodawca nie ma nikogo na swoim utrzymaniu, posiada dom o pow. [...] m2, gospodarstwo rolne o pow. [...] ha i jest współwłaścicielem nieruchomości rolnej o pow. [...] ha. Jest ponadto właścicielem ciągnika rolniczego [...]z 2003 r. i samochodu osobowego [...] z 2005 r. Wskazane wyżej okoliczności już sytuują skarżącego w znacznie lepszej sytuacji niż wiele osób, które otrzymują prawo pomocy, gdyż nie posiadają żadnej nieruchomości, bądź należą do osób o bardzo niskich dochodach lub są całkowicie tych dochodów pozbawieni i nie są w stanie pokryć nawet podstawowych potrzeb życiowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość przyznania prawa pomocy. Przy czym wskazać należy, że w judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki jest wykorzystywany majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy dana osoba posiada dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, powinna sama bez pomocy państwa pokrywać wydatki związane ze swoim udziałem w sprawie. W takiej sytuacji należało uznać, że zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie jest prawidłowe. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., zażalenie oddalił.