II GZ 278/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Jagielska po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia I. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 14 grudnia 2015 r. sygn. akt I SA/Ol 582/15 w zakresie odrzucenia skargi z powodu nieuiszczenia wpisu sądowego od skargi w sprawie ze skargi I. K. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w O. z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. postanowieniem z dnia 14 grudnia 2015 r. o sygn. akt I SA/Ol 582/15, na podstawie art. 220 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) odrzucił skargę I. K. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w O. z dnia [...] lipca 2015 r. o odmowie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. Wyjaśniając motywy podjętego rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że zarządzeniem z dnia [...] września 2015 r. skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 200 zł od skargi na powyższą decyzję, w terminie 7 dni od daty doręczenia zarządzenia, pod rygorem odrzucenia skargi. Zarządzenie doręczono skarżącej w dniu 21 września 2015 r., a zatem termin do uiszczenia wpisu upłynął 28 września 2015 r. Skarżąca wpisu nie uiściła, więc skarga podlegała odrzuceniu. W ocenie Sądu fakt, że w terminie do uiszczenia wpisu skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata i postanowieniem z dnia 19 października 2015 r. Sąd ustanowił dla skarżącej radcę prawnego, nie miał wpływu na termin uiszczenia wpisu, bo wniosek skarżącej dotyczył tylko ustanowienia adwokata. W piśmie z dnia [...] grudnia 2015 r., wniesionym z zachowaniem terminu 7 dni od dnia doręczenia odpisu wskazanego postanowienia (15 grudnia 2015 r.), zatytułowanym "skarga kasacyjna", I. K., reprezentowana przez radcę prawnego z urzędu, domagała się uchylenia postanowienia Sądu z dnia 14 grudnia 2015 r. i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów zastępstwa według norm prawem przepisanych, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy – art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 i 2 pkt 2, art. 58 § 1 pkt 3 i § 3 i art. 220 § 1 i 3 w zw. z art. 6 p.p.s.a. polegające na tym, że Sąd I instancji w związku z wezwaniem do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, mając na względzie treść wniosku strony o przyznanie prawa pomocy wskazującego na bardzo trudną sytuację materialną skarżącej, a co za tym idzie brak możliwości uiszczenia opłaty od skargi, nie pouczył jej o możliwości wystąpienia o zwolnienie od kosztów sądowych, czego ostateczną konsekwencją było odrzucenie skargi z powodu jej nieopłacenia w terminie. W uzasadnieniu tego zarzutu wskazano, że skarżąca jest osobą niewykształconą i z uwagi na problemy natury psychicznej mogła domniemywać, że wniosek o przyznanie adwokata z urzędu obejmuje także wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, czego wyraźnie nie wyartykułowała. Niemniej jednak referendarz sądowy, mając na uwadze sytuację skarżącej, powinien ją wezwać do sprecyzowania wniosku w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych. W odpowiedzi na wezwanie Sądu z [...] grudnia 2015 r. pełnomocnik skarżącej wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W pierwszej kolejności wyjaśnienia wymaga, że złożony przez I. K. środek odwoławczy od postanowienia z dnia 14 grudnia 2015 r. należało potraktować jako zażalenie i w tej kwestii należy zgodzić się ze stanowiskiem NSA przyjętym m.in. w postanowieniach: z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 927/15, z dnia 16 lutego 2016 r. o sygn. akt II GZ 98/16; dostępne w Internecie w CBOSA). Od dnia 15 sierpnia 2015 r. weszły w życie zmiany wprowadzone ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658; zwana dalej "nowelą"). Dotyczą one m.in. środków odwoławczych od postanowień wojewódzkich sądów administracyjnych. Ustawodawca zdecydował się na odformalizowanie środka odwoławczego przysługującego od postanowień o odrzuceniu skargi wydanych na podstawie art. 58 § 1 pkt 2-4 oraz 220 § 3 (czyli z powodu: wniesienia skargi po upływie terminu do jej wniesienia, nieuzupełnienia w wyznaczonym terminie braków formalnych skargi, wniesienia skargi w sprawie prawomocnie osądzonej już między tymi samymi stronami lub będącej w toku, nieuiszczenia, pomimo wezwania, należnego wpisu od skargi). Zgodnie bowiem z art. 1 pkt 48 noweli nowe brzmienie zyskał art. 173 § 1 p.p.s.a.: "Od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie, z wyłączeniem przypadków, o których mowa w art. 58 § 1 pkt 2-4, art. 161 § 1 oraz art. 220 § 3, przysługuje skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego". Jednocześnie przypadki wyłączone w przywołanym przepisie zostały wskazane – zgodnie z art. 1 pkt 57 lit. a) noweli – w pkt 1a dodanym do art. 194 § 1 p.p.s.a. (przepis ten po znowelizowaniu stanowi: "Zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego przysługuje na postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego w przypadkach przewidzianych w ustawie, a ponadto na postanowienia, których przedmiotem jest odrzucenie skargi w przypadkach, o których mowa w art. 58 § 1 pkt 2-4 oraz art. 220 § 3"). Ustawodawca w art. 2 noweli określił, w jakim zakresie znowelizowane przepisy mają zastosowanie do postępowań wszczętych przed wejściem w życie tejże noweli – poprzez wyliczenie znowelizowanych przepisów, które należy stosować od razu po wejściu w życie noweli do spraw wszczętych wcześniej, określając przy tym, że w pozostałym (niewymienionym) zakresie należy stosować przepisy w brzmieniu sprzed nowelizacji. W szczególności ustawodawca zdecydował, że do postępowań wszczętych przed wejściem w życie noweli (tj. przed 15 sierpnia 2015 r.) należy stosować zmianę wprowadzoną w art. 1 pkt 57 noweli (znowelizowany art. 194 § 1 p.p.s.a.), natomiast nie zdecydował tak odnośnie do zmiany wprowadzonej w art. 1 pkt 48 noweli (znowelizowany art. 173 § 1 p.p.s.a.). Uwzględniając powyższe uregulowania, a zwłaszcza treść przepisu przejściowego z art. 2 noweli, stwierdzić należy, że odnośnie do środka odwoławczego od postanowienia o odrzuceniu skargi z powodu nieuiszczenia, pomimo wezwania, należnego wpisu od skargi (art. 220 § 3 p.p.s.a.) w sprawie wszczętej przed 15 sierpnia 2015 r. potencjalnie zastosowanie mógłby znaleźć zarówno art. 173 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji (przewidujący możliwość wniesienia skargi kasacyjnej), jak i nowy przepis art. 194 § pkt 1a p.p.s.a. (określający zażalenie jako właściwy środek odwoławczy w takim przypadku). Nie jest jednak możliwa do zaakceptowania tego rodzaju sytuacja, że od określonego rozstrzygnięcia przysługują dwa różne środki odwoławcze, których zakres w istocie się pokrywa. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie orzekającym w tej sprawie, tego rodzaju kolizję norm należy rozstrzygnąć zgodnie z zasadą lex specialis derogat legi generali. Zauważyć należy, że zgodnie z art. 173 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu sprzed wejścia w życie noweli, od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny postanowienia kończącego postępowanie w sprawie przysługuje skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zacytowany przepis zawiera zatem ogólną normę, zgodnie z którą – co do zasady – od postanowienia WSA kończącego postępowanie w sprawie przysługuje skarga kasacyjna, o ile przepis szczególny nie wprowadzi w tym zakresie jakiegoś wyjątku. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w stanie prawnym tej sprawy za przepis szczególny należy uznać art. 194 § 1 pkt 1a p.p.s.a., który wprowadza wyjątek od reguły wynikającej z art. 173 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu sprzed noweli – poprzez określenie, że od wydanych przez WSA postanowień o odrzuceniu skargi m.in. na podstawie art. 220 § 3 p.p.s.a. – mimo że są to postanowienia kończące postępowanie w sprawie – przysługuje zażalenie, a nie skarga kasacyjna. W konsekwencji należało przyjąć, że w niniejszej sprawie (wszczętej przed 15 sierpnia 2015 r.) od postanowienia Sądu I instancji wydanego na podstawie art. 220 § 3 p.p.s.a. przysługiwało – na mocy art. 194 § 1 pkt 1a p.p.s.a. – zażalenie. Tego rodzaju środek odwoławczy – stosownie do treści art. 194 § 2 p.p.s.a. – wnosi się w terminie siedmiu dni od doręczenia postanowienia. Powracając do sprawy wskazać należy, że zaskarżone postanowienie zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącej 15 grudnia 2015 r., a zatem termin na wniesienie zażalenia upływał 22 grudnia 2015 r. Skarżąca wniosła środek odwoławczy w dniu 22 grudnia 2015 r., czyli dochowała terminu do wniesienia zażalenia. Zgodnie z art. 197 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje zażalenie na posiedzeniu niejawnym. Z powyższych względów NSA nie uwzględnił wniosku pełnomocnika strony skarżącej o rozpoznanie wniesionego środka odwoławczego na rozprawie, złożonego w odpowiedzi na błędne wezwanie WSA z dnia [...] grudnia 2015 r. w tym zakresie. Zażalenie nie jest zasadne i podlega oddaleniu. W ocenie NSA brak jest podstaw by przyjąć, że Sąd I instancji stosując art. 220 § 3 p.p.s.a. wadliwie odrzucił skargę I. K. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w O. z dnia [...] lipca 2015 r. o odmowie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, z uwagi na nieuiszczenie, pomimo prawidłowego wezwania, wpisu sądowego od tej skargi w kwocie 200 zł. Jak wynika z akt sprawy i co zasadnie stwierdził Sąd, wezwanie do uiszczenia wpisu doręczono skarżącej prawidłowo w dniu 21 września 2015 r., a zatem termin opłacenia wpisu upłynął 28 września 2015 r. Wpisu od skargi we wskazanym wyżej terminie skarżąca nie uiściła (co kwestionowane nie jest), niemniej jednak wystąpiła o ustanowienie adwokata z urzędu. Postanowieniem z 19 października 2015 r. referendarz sądowy WSA w O. ustanowił dla skarżącej radcę prawnego, zgodnie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, w którym skarżąca, w rubryce 4.2., wniosła wyłącznie o ustanowienie adwokata (v.: k. 20 akt sądowych), wyjaśniając, że pomoc prawna, której kosztów ponieść nie może, jest jej niezbędna w tej sprawie. Przy tak jednoznacznie określonym żądaniu wniosku brak było podstaw do wzywania skarżącej do sprecyzowania żądania w zakresie, czy skarżąca ubiega się również o zwolnienie od kosztów sądowych. Poza tym postanowienie referendarza nie zostało zaskarżone, a do akt nie wpłynął kolejny wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W konsekwencji, postępowanie o przyznanie prawa pomocy zakończyło się dla skarżącej na ustanowieniu, a następnie wyznaczeniu radcy prawnego z urzędu i nie zwolniło jej od kosztów sądowych. Tym samym obowiązek uiszczenia wpisu od skargi określony w wezwaniu z dnia [...] września 2015 r. nie został zniesiony i powinien być wykonany. W ocenie NSA trudno nie zgodzić się z Sądem I instancji, który uznał, że w tej sprawie wniosek o przyznanie skarżącej prawa pomocy – złożony w terminie otwartym do uiszczenia wpisu, ale dotyczący wyłącznie ustanowienia adwokata – nie miał wpływu na bieg terminu do uiszczenia wpisu, gdyż nie dotyczył zwolnienia od kosztów sądowych. Skoro wpis w terminie nie wpłynął to Sąd prawidłowo zastosował art. 220 § 3 p.p.s.a. i zasadnie odrzucił skargę. Z opisanych wyżej powodów argumentacja zażalenia jest nietrafna, a ponadto w świetle doświadczenia życiowego trudno przyjąć, że skarżąca potrafiła sformułować do sądu żądanie ustanowienia adwokata, lecz nie potrafiła równocześnie sformułować żądania o zwolnienie od kosztów sądowych, choćby nawet nie znała przepisów prawa i nie rozumiała specyficznego języka prawniczego. Niezależnie od tego zauważyć także trzeba, że ustanowiony dla skarżącej radca prawny został wyznaczony przed odrzuceniem skargi, a jego substytut zapoznał się z aktami sprawy w dniu [...] listopada 2015 r. Nie było zatem przeszkód, aby profesjonalny pełnomocnik – znając stan sprawy – podjął we właściwym czasie adekwatne działania procesowe dla ochrony interesów skarżącej. Mając na uwadze powyższe oraz na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jak w sentencji.