II GZ 114/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Rysz po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia S.P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 21 grudnia 2015 r. sygn. akt V SA/Wa 3050/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S.P. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie w części obejmującej odmowę zwolnienia od kosztów sądowych i umorzyć postępowanie w tym zakresie; 2. oddalić zażalenie w pozostałym zakresie. Postanowieniem z dnia 21 grudnia 2015 r., sygn. akt V SA/Wa 3050/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił S.P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jego skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] czerwca 2015 r. w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i wnukiem, posiada mieszkanie o pow. 43 m2, natomiast nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 formularza oświadczył, iż osiąga miesięczny dochód z tytułu emerytury w wysokości 1.370,45 zł oraz świadczenie z MOPS w wysokości 150 zł, zaś jego żona z takiego samego tytułu w wysokości 795,13 zł oraz świadczenie z MOPS w wysokości 50 zł miesięcznie. Wnuk wnioskodawcy jest bezrobotny i nie osiąga dochodów. Wnioskodawca przedstawił również wydatki, na które składają się: czynsz i woda – 500 zł, energia elektryczna – 80 zł, leki – 220 zł, koszty utrzymania – 1.400 zł oraz "inne" – 100 zł. Skarżącego wezwano do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi wskazał, iż jest osobą niepełnosprawną o bardzo ograniczonym polu widzenia, co uniemożliwia mu czytanie i pisanie. W związku z tym zwrócił się z prośbą, o rozpatrzenie jego wniosku na podstawie dotychczas złożonych dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmawiając przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym podniósł, że powodem tej odmowy było brak przedstawienia w sposób rzetelny sytuacji materialnej. Sąd nie miał możliwości porównania obciążeń finansowych skarżącego związanych z kosztami sądowymi, z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. Sąd I instancji podkreślił, że wnioskodawca nie wykonał należycie zarządzenia z 10 września 2015 r., którym został wezwany do podania informacji pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej i rodzinnej oraz do złożenia określonych dokumentów. W szczególności, zdaniem Sądu wymagało ustalenia czy pełnoletni wnuk skarżącego jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, czy posiada prawo do zasiłku dla bezrobotnych, czy otrzymuje jakiekolwiek świadczenia pieniężne, czy korzysta z pomocy społecznej, czy wykonuje prace dorywcze, czy uzyskuje jakiekolwiek dochody, jakie są miesięczne wydatki wnioskodawcy i osób, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe związane z niezbędnym utrzymaniem (opłaty za mieszkanie, wyżywienie, ubranie, leczenie), czy wnioskodawca bądź osoby, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe posiadają rachunki bankowe bądź środki pieniężne zgromadzone w inny sposób. Wątpliwości powzięte przez Sąd I instancji i brak ustosunkowania się do nich przez wnioskodawcę spowodowały, iż nie można było dokonać oceny, czy spełnia on ustawowe przesłanki do udzielenia mu prawa pomocy. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł S.P. Wskazał na te okoliczności które podnosił we wniosku oraz na obecny stan zdrowia fizycznego i psychicznego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 244 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270, dalej jako p.p.s.a.), prawo pomocy obejmuje w istocie dwie instytucje, to jest zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika (adwokata lub radcy prawnego, a w niektórych sprawach także doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego). Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie zawodowego pełnomocnika lub częściowym (art. 245 § 1 i § 2 p.p.s.a.). Sposób zakończenia postępowania wpadkowego w tym przedmiocie – co do zasady – zależy od zakresu wniosku strony, charakteru sprawy i możliwości finansowych wnioskodawcy. W zakresie żądania zwolnienia od kosztów sądowych decydujące znaczenie ma natomiast to, czy na stronie w ogóle ciąży obowiązek poniesienia tychże kosztów. W niniejszej sprawie S.P. wystąpił o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, domagając się zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. zaskarżonym postanowieniem odmówił uwzględnienia tego wniosku w całości. Ograniczył się on przy tym wyłącznie do oceny wniosku skarżącego, uznając, że wobec niepełnego przedstawienia swojej sytuacji majątkowej nie kwalifikuje się on do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, czyli w całości. Koncentrując się na tych kwestiach, Sąd I instancji nie uwzględnił natomiast faktu, iż przedmiotem skargi było postanowienie SKO w P., w sprawie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym w sprawie z zakresu pomocy i opieki społecznej. W świetle zaś art. 239 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawie z zakresu pomocy i opieki społecznej, nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Oznacza to, że w sprawach z tego zakresu nie ma podstaw do merytorycznego rozpoznania wniosku strony o zwolnienie jej od kosztów sądowych, gdyż z obowiązku ponoszenia takich kosztów jest ona zwolniona z mocy samej ustawy. Zwolnienie to ma charakter przedmiotowy, niezależny od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych strony oraz obowiązuje od momentu wszczęcia postępowania sądowoadministracyjnego (wniesienia skargi) przez cały tok tego postępowania, to jest przed sądem I instancji – wojewódzkim sądem administracyjnym oraz Naczelnym Sądem Administracyjnym. Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że skarżący w sprawie egzekucyjnej, gdzie przedmiotem egzekucji są należności dotyczące nienależnie pobranego świadczenia z zakresu pomocy i opieki społecznej (jak ma to miejsce w rozpoznawanej sprawie) również korzysta ze zwolnienia przedmiotowego od ponoszenia kosztów sądowych na podstawie art. 239 pkt 1 lit a) p.p.s.a. Skoro S.P. przysługuje ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych, to Sąd I instancji powinien postępowanie z jego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych – z uwagi na bezprzedmiotowość postępowania w tym zakresie – umorzyć zgodnie z art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., a merytorycznie rozstrzygnąć wniosek wyłącznie w części dotyczącej przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Wobec braku umorzenia postępowania przez Sąd I instancji w tym zakresie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. art. 189 p.p.s.a. w zw. z art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. zawarł takie rozstrzygniecie w sentencji postanowienia. W pozostałym zakresie zaskarżone postanowienie odpowiada natomiast prawu. Nie nasuwa zastrzeżeń ocena Sądu I instancji, że okoliczności powołane przez S.P. nie usprawiedliwiają przyznania mu prawa pomocy w pozostałej części i tym samym nie uzasadniają ustanowienia na rzecz strony pełnomocnika z urzędu. Stosownie do art. 246 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów. W niniejszym postępowaniu Sąd skorzystał z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. i wezwał wnioskodawcę do udokumentowania czy pełnoletni wnuk skarżącego jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, czy posiada prawo do zasiłku dla bezrobotnych, czy otrzymuje jakiekolwiek świadczenia pieniężne, czy korzysta z pomocy społecznej, czy wykonuje prace dorywcze, czy uzyskuje jakiekolwiek dochody, jakie są miesięczne wydatki wnioskodawcy i osób, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe związane z niezbędnym utrzymaniem (opłaty za mieszkanie, wyżywienie, ubranie, leczenie), czy wnioskodawca bądź osoby, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe posiadają rachunki bankowe bądź środki pieniężne zgromadzone w inny sposób. W odpowiedzi skarżący podał, że jest osobą niepełnosprawną o bardzo ograniczonym polu widzenia i ma trudności z czytaniem i pisaniem, wobec czego wnosi o rozpoznanie wniosku na podstawie dokumentów które złożył dotychczas. Nie przedstawił natomiast żadnych dokumentów i wyjaśnień, do których został wezwany. W takiej sytuacji należy przyznać rację Sądowi I instancji, że skarżący nie wykazał istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewskazanie okoliczności, o wyjaśnienie których wnosił Sąd I instancji uniemożliwiło w istocie ustalenie sytuacji majątkowej strony w celu zbadania czy zaistniały przesłanki do przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. Brak właściwego wykonania wezwania Sądu skutkować musiał odmową przyznania wnioskowanego prawa pomocy, wobec niewykazania, że w sprawie zachodzą okoliczności, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Z tych powodów, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie w części obejmującej odmowę zwolnienia od kosztów sądowych i umorzył postępowanie w tym zakresie, na podstawie art. 189 w związku z art. 197 § 2 w zw. z art. 161 § 1 pkt 3 i art. 239 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., oraz oddalił zażalenie w pozostałym zakresie, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.