II OZ 833/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Czerwiński po rozpoznaniu w dniu 9 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W. H. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 30 maja 2016 r., sygn. akt II SA/Bd 894/15 odmawiające W. H. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi W. H. na decyzję Kujawsko-Pomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Bydgoszczy z dnia [...] maja 2015 r., nr [...] w przedmiocie rozbiórki postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 30 maja 2016 r. sygn. akt II SA/Bd 894/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy, rozpoznając po sprzeciwie na zarządzenie referendarza sądowego z dnia 9 lutego 2016 r. o pozostawieniu wniosku W. H. o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania, sprawę przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi W. H. na decyzję Kujawsko-Pomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Bydgoszczy z dnia [...] maja 2015 r., nr [...] w przedmiocie rozbiórki, stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, zwanej dalej "P.p.s.a.") w brzmieniu przed nowelizacją z dnia 9 kwietnia 2015 r. (ustawa o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658)) orzekł o odmowie przyznania prawa pomocy. Sąd uznał, że zgromadzone w sprawie oświadczenia i dokumenty nie pozwalają na stwierdzenie czy wnioskodawca znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd zwrócił uwagę, że oświadczenia złożone w sprawie budziły wątpliwości i okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, dlatego też zarządzeniem z dnia 6 kwietnia wezwano pełnomocnika skarżącego do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie, w terminie dziesięciu dni, dodatkowych dokumentów źródłowych i oświadczeń w celu oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. W zakreślonym terminie wpłynęła tylko część wymaganych dokumentów: dokumenty PIT za lata 2014-2015, harmonogram spłat rat kredytu hipotecznego, potwierdzenie dokonania spłaty raty dokonanej z rachunku pełnomocnika skarżącego oraz kserokopia karty pojazdu marki Citroen, którego właścicielami są R. H. oraz W. H. Poza tym pełnomocnik skarżącego oświadczył, że skarżący nie posiada rachunków bankowych, ponosi koszty utrzymania studiujących dzieci, opłat za media, które ulegają zmianie każdego miesiąca, koszty wyjazdów do Warszawy do kliniki transplantacji wątroby. Pełnomocnik podkreślił, że w uregulowaniu bieżących kosztów utrzymania pomaga rodzina. W tych okolicznościach Sąd uznał, że skarżący nie wykazał skutecznie braku możliwości przedłożenia pozostałych wskazanych w wezwaniu dokumentów oraz nie dokonał wyjaśnień dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, zatem nie skorzystał z możliwości wykazania rzeczywistej sytuacji majątkowej. Sąd stwierdził, że większość żądanych dokumentów była w posiadaniu skarżącego, zatem mógł on je przedłożyć Sądowi, o ile zamierzał skorzystać z dobrodziejstwa przyznania prawa pomocy. W ocenie Sądu powyższe zaniechanie pozostaje w sprzeczności z zasadą, zgodnie z którą chcąc skorzystać z prawa pomocy, strona skarżąca powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Dalej wskazano, że odstąpienie od obowiązku przedstawienia dokumentów uzupełniających wniosek o prawo pomocy, do których nawiązuje konstrukcja art. 255 P.p.s.a., nie pozwala traktować wniosku, jako obarczonego brakiem formalnym, niemniej w określonych okolicznościach, gdy przedstawione przez wnioskodawcę oświadczenie okaże się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzą one wątpliwości, nakazuje oddalić wniosek jako pozbawiony usprawiedliwionych podstaw. Ocena ta odnosi się nawet do niedopełnienia jedynie w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia, co jest wynikiem uznania, że jedynie rzetelne wywiązanie się przez zainteresowanego z przedstawienia pełnej informacji o swojej sytuacji materialnej może być podstawą formułowanej przez organ sądowy wypowiedzi o możliwości partycypowania przez wnioskodawcę w kosztach postępowania. Skoro w niniejszym postępowaniu niewyjaśniona pozostała kwestia rzeczywistych dochodów i wydatków skarżącego, gdyż nie nadesłał on wszystkich dokumentów ani oświadczeń określonych w zarządzeniu z dnia 6 kwietnia 2016 r., to wnioskodawca tym samym nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej go do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd zauważył, że strona wnosząc o przyznanie prawa pomocy musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. Tymczasem uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. Mając powyższe na uwadze, zdaniem Sądu, skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów niniejszego postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. należało odmówić skarżącemu prawa pomocy. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł pełnomocnik skarżącego - R. H. Zakwestionował w nim ocenę Sądu I instancji, wedle której złożone oświadczenie budziło wątpliwości i było niewystarczające do oceny stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Jej zdaniem najważniejszym dokumentem o dochodach były złożone PIT-y za 2014 i 2015 r., które były weryfikowane przez urząd skarbowy. Jak wynika z PIT-ów dochód do opodatkowania (renta syna i umowa synowej) wynosiła około 9 tyś. zł w skali roku. Najważniejsze wydatki to spłata rat za mieszkanie. Załączony został harmonogram spłat, z którego wynika suma rat 940 zł miesięcznie. Wydatki na lekarstwa i rehabilitację dokumentują PIT-y. Pozostałe wydatki to media i wydatki na studiujące dzieci, które pokrywa najbliższa rodzina. Podkreślono, że już wskazane wyżej wydatki są równoważne dochodom. Pełnomocnik skarżącego stwierdził, że nie może przedstawić czegoś co nie istnieje. Nie uchyla się od obowiązku, bowiem taka jest sytuacja materialna skarżącego, która w jej ocenie uprawnia do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie należy postrzegać w kategoriach wyjątku od zasady ponoszenia kosztów postępowania (art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna być świadoma obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem NSA, słusznie Sąd I instancji wskazał, że skarżący nie spełnił warunków do przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zgodnie z art. 243 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Oznacza to, że wyłączona jest na gruncie omawianej instytucji zasada oficjalności, czyli działania sądu z urzędu. Wobec tego to wnioskodawca winien przekonać sąd administracyjny o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej i ją odpowiednio uwiarygodnić. Sąd ma dokonać jedynie oceny przedstawionej przez zainteresowanego sytuacji pod kątem przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.. Niewątpliwie im bardziej wnioskodawca zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek niezbędnych dla udzielenia prawa pomocy. Zgodnie z powołanym wyżej przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zasadniczo zależy, od tego jak sąd oceni to, co zostanie przez stronę wykazane. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego oraz aktualnej sytuacji finansowej. W niniejszej sprawie Sąd I instancji rozpoznając sprawę w zarządzeniu z dnia 6 kwietnia 2016 r. wezwał pełnomocnika skarżącego na podstawie art. 255 P.p.s.a. o nadesłanie dodatkowych dokumentów, a także wskazał jakie to mają być dokumenty. W odpowiedzi wpłynęła tylko część wskazanych w wezwaniu dokumentów. Przekazano dokumenty PIT za lata 2014-2015 skarżącego i jego małżonki, harmonogram spłat rat kredytu hipotecznego, potwierdzenie dokonania spłaty raty dokonanej z rachunku pełnomocnika skarżącego oraz kserokopia karty pojazdu marki Citroen, którego właścicielami są R. H. oraz W. H. Poza tym pełnomocnik skarżącego oświadczył, że skarżący nie posiada rachunków bankowych, ponosi koszty utrzymania studiujących dzieci, opłat za media, które ulegają zmianie każdego miesiąca, koszty wyjazdów do Warszawy do kliniki transplantacji wątroby. Pełnomocnik podkreślił, że w uregulowaniu bieżących kosztów utrzymania pomaga rodzina. Mając to na uwadze stwierdzić należy, że nie przedstawiono wskazanych w wezwaniu aktualnych dokumentów wykazujących wysokość uzyskiwanych przez stronę skarżącą oraz osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym dochodów z tytułu: umowy o pracę, diet, stypendiów, renty, emerytury, najmu, dzierżawy, prac dorywczych lub sezonowych, działalności gospodarczej, rolniczej, stażu itp.; oświadczenia o łącznej wysokości przeciętnych comiesięcznych wydatków związanych wyłącznie z koniecznym utrzymaniem strony skarżącej i rodziny oraz ponoszonych i udokumentowanych opłat związanych z domem takich jak: czynsz, energia elektryczna, gaz, opał itp.; kopii rachunków potwierdzających, że skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym ponoszą koszty zakupu niezbędnych dla ochrony życia leków. Nie przedstawiono kwot wsparcia udzielonego przez rodzinę. Wbrew temu co dowodzi w zażaleniu pełnomocnik skarżącego przedstawienie PIT-ów za 2015 i 2014 r. świadczących o dochodach skarżącego i jego małżonki nie przedstawia aktualnych źródeł i wysokości dochodów osób będących w gospodarstwie domowym. Należało przedstawić aktualną decyzję o wysokości przyznanej renty inwalidzkiej lub inne dokumenty potwierdzające uzyskiwane obecnie dochody. Udokumentowano jedynie wydatki rodziny z tytuł kredytu mieszkaniowego - rata 940 zł. Skoro jak wynika z PIT za 2015 i 2014 r. ponoszone są znaczne wydatki na leczenie i rehabilitację skarżącego, to nie powinno stwarzać problemu udokumentowanie wydatków z tego tytułu poniesionych w roku bieżącym. To uwiarygodniłoby oświadczenie z formularza PPF, że leczenie i rehabilitacja to koszt 400 zł. Według oświadczenia wydatki na media to 200 zł miesięcznie. Wobec tego jeśli ponoszone są wydatki na media nie powinno być problemem przedstawienie rachunków za prąd, gaz, utrzymanie domu (wywóz śmieci), usługi telekomunikacyjne itp. Ponadto jeśli zgodnie z oświadczeniem wydatki rodziny np. na studia dzieci pokrywa dalsza rodzina, to wystarczyło przekazać oświadczenie tych osób potwierdzając ten fakt i wysokość udzielonego wsparcia. Skarżący nie jest uprawniony do decydowania jakie dochody i koszty uznaje za istotne i godne przedstawienia i udokumentowania, a pomija te, które jego zdaniem są drugorzędne. Celem wezwania z art. 255 P.p.s.a. było uwiarygodnienie wcześniej złożonych oświadczeń poprzez udokumentowanie dochodów i wydatków. Na podstawie dokumentacji będącej kompletną odpowiedzią na wezwanie sądu możliwe byłoby dokonanie rzeczywistej oceny sytuacji majątkowej skarżącego i jego rodziny. Tym samym Sąd miałby podstawy do oceny czy w sytuacji skarżącego zasadnym jest przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Czynności określone w art. 255 P.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo uznał, że uchylanie się przez skarżącego od wypełnienia należycie wezwania wyklucza przyznanie mu jakiejkolwiek pomocy od Skarbu Państwa. Nieprzedłożenie wszystkich żądanych dokumentów źródłowych, nie pozwoliło zweryfikować możliwości finansowych skarżącego. Skarżący pozbawił w ten sposób Sąd możliwości wnikliwej i szczegółowej oceny jego sytuacji materialnej. Skoro Sąd I instancji uznał, że informacje przedstawione przez skarżącego były niewystarczające do wydania korzystnego dla niego rozstrzygnięcia i wezwał o ich uzupełnienie i uwiarygodnienie, to mając na uwadze interes skarżącego w otrzymaniu prawa pomocy należało dołożyć wszelkich starań by wnioskowane dokumenty czy informacje przedstawić ewentualnie wskazać, że ich dostarczenie jest niemożliwe. Zauważyć należy, iż skarżący wezwany do uzupełnienia oświadczenia winien z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Skoro skarżący nie przedstawił wszystkich żądanych dokumentów, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości, jaka jest jego sytuacja majątkowa, to Sąd I instancji miał pełne podstawy ocenić wniosek, jako niezasadny, bowiem nie mógł przeprowadzić pełnej analizy posiadanych przez niego środków. W takiej sytuacji skarżący powinien liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że wykazał przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Skoro skarżący twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji jego praw, to istnieje konieczność oceny czy może sfinansować swój udział w postępowaniu. Nieudzielanie przez skarżącego wskazanych w wezwaniu informacji uniemożliwiło sądowi administracyjnemu pierwszej instancji przeprowadzenie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. Przyznanie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający. Nie sposób przyjąć, że sąd, będący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy dysponentem środków publicznych, będzie decydował o sfinansowaniu udziału skarżącego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, opierając się na nieprecyzyjnych i fragmentarycznych danych przedstawionych przez wnioskodawcę. Podsumując należy uznać, że skoro to skarżącego obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się on nie wywiązał, nie realizując wezwania skierowanego do niego w trybie z art. 255 P.p.s.a., to należy uznać, że były podstawy do przyjęcia, iż nie wykazał on, by spełniał przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ze wskazanych przyczyn, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.