II GZ 233/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "G." Sp. z o.o. w N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z dnia 16 grudnia 2015 r. sygn. akt I SA/Po 1418/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w części obejmującej zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "G." Sp. z o.o. w N. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] maja 2015r. nr [...] w przedmiocie obciążenia kosztami badania sprawdzającego automatu do gier o niskich wygranych postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. postanowieniem z 16 grudnia 2015 r., sygn. akt I SA/Po 1418/15 odmówił G. spółce z o.o. z siedzibą w N. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Celnej w P. z [...] maja 2015 r. w przedmiocie obciążenia kosztami badania sprawdzającego automatu do gier o niskich wygranych. Z uzasadnienia orzeczenia sądu pierwszej instancji wynika, że za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia: We wniosku o przyznanie prawa pomocy spółka podała, że jest wobec niej prowadzone postępowanie egzekucyjne, dlatego też nie może swobodnie dysponować środkami pieniężnymi i jest zobowiązana realizować dokonane przez organ egzekucyjny zajęcia. Sytuacja finansowa spółki od początku 2010 r. znacznie się pogorszyła w związku z wprowadzeniem przepisów ustawy o grach hazardowych. W konsekwencji wygaśnięcia uzyskanych zezwoleń i braku możliwości ich przedłużenia, spółka zaprzestała urządzania gier na automatach o niskich wygranych. Skarżąca wyjaśniła, że środki trwałe spółki to w większości automaty do gier o niskich wygranych, których w obecnych warunkach nie da się zbyć (w Polsce i za granicą), a wysokość jej kapitału zakładowego wynosi 1.000.000 złotych, wartość środków trwałych 657.896,88 złotych, natomiast wysokość straty za ostatni rok obrotowy według bilansu 238.531,30 złotych (za 2013 r.). G. spółce z o.o. została wezwana do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w terminie 7 dni od daty doręczenia pisma, pod rygorem rozpoznania sprawy w oparciu o dotychczas zgromadzony materiał. spółka nie odpowiedziała na to wezwanie. Sąd rozpoznając wniosek uznał, że treść oświadczenia złożonego przez spółkę jest niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. spółka nie udzieliła odpowiedzi na żadne z pytań zawartych w wezwaniu referendarza sądowego z 6 października 2015 r. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w przypadku, gdy sąd, w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji wnioskodawcy, wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zdaniem WSA, na uwzględnienie nie zasługiwała również podnoszona przez skarżącą w sprzeciwie okoliczność, że brak odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego jest skutkiem zmian organizacyjnych, bowiem skarżąca nadal nie udzieliła odpowiedzi na pytania postawione przez referendarza sądowego w piśmie z [...] października 2015 r. Spółka złożyła zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie oraz przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi. Zaskarżonemu postanowieniu spółka zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że uiszczenie wpisu od skargi oraz ewentualnie dalszych kosztów sądowych nie przekracza możliwości płatniczych skarżącej. W uzasadnieniu spółka stwierdziła, że działanie organów Służby Celnej (przybierające faktycznie formę szykan) oraz wejście w życie ustawy o grach hazardowych zmusiło ją do podjęcia działań zmierzających do ochrony swoich praw, co wiąże się z koniecznością występowania w ponad 100 sprawach toczących się przed sądami administracyjnymi. Organ celny prowadzi wobec spółki postępowanie egzekucyjne na kwotę przekraczającą 600.000 złotych, w konsekwencji czego spółka nie dysponuje dostatecznymi środkami na uiszczenie wymaganego od niej wpisu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie jest zasadne. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy. Należy mieć także na uwadze, że zgodnie z art. 255 p.p.s.a., gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów. Podkreślenia wymaga, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zaistniały przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt I GZ 1/10, dostępne na stronie internetowej: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak wynika z akt sprawy, spółka została wezwana do uzupełnienia złożonego wniosku, ale nie odpowiedziała na wspomniane wezwanie. W takiej sytuacji Sąd pierwszej instancji uznał, że samo oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie było wystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej. To z kolei skutkowało odmową uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko Sądu pierwszej instancji jest prawidłowe i nie podważa go argumentacja przedstawiona w zażaleniu. WSA nie popełnił zarzucanego błędu w ustaleniach faktycznych oceniając, że na podstawie przedłożonych przez spółkę dokumentów i wyjaśnień, nie mógł ustalić, czy skarżąca spełniła kryteria przemawiające za przyznaniem prawa pomocy w myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Podkreślić należy, że skarżąca po złożeniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie współdziałała należycie z Sądem pierwszej instancji w wyjaśnianiu swojej sytuacji majątkowej i płatniczej, co przekonująco wykazano w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Akcentowane w zażaleniu okoliczności, takie jak występowanie spółki w ponad stu procesach sądowych i prowadzone przeciwko stronie postępowanie egzekucyjne na kwotę przekraczającą 600.000 złotych, w konfrontacji z brakiem jednoznacznego wyjaśnienia jej sytuacji majątkowej i płatniczej, jawią się jako pozbawione istotnego znaczenia. Z podanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., oddalił zażalenie.