I OSK 501/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: sędzia NSA Jolanta Rudnicka sędzia NSA Joanna Runge-Lissowska (spr.) sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak Protokolant sekretarz sądowy Cezary Ciwiński po rozpoznaniu w dniu 21 kwietnia 2017 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Miasta Ł. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 listopada 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 1515/15 w sprawie ze skargi Miasta Ł. na decyzję Krajowej Komisji Uwłaszczeniowej z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nabycia z mocy prawa przez gminę prawa własności nieruchomości oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z 25 listopada 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 1515/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Miasta Łódź na decyzję Krajowej Komisji Uwłaszczeniowej z [...] lipca 2015 r., nr [...], w przedmiocie odmowy stwierdzenia nabycia z mocy prawa przez gminę prawa własności nieruchomości. Wyrok powyższy zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Prezydent Miasta Łodzi, na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 32, poz. 191 ze zm.), złożył do Wojewody Łódzkiego wniosek o wydanie decyzji komunalizacyjnej nieruchomości Skarbu Państwa położonej w Łodzi przy Al. J.P. [...], oznaczonej jako działka nr [...] o pow. [...] m2, w obrębie [...], uregulowanej w księdze wieczystej KW Nr [...]. Wojewoda Łódzki, decyzją z [...] czerwca 2013 r., nr [...], odmówił komunalizacji ww. nieruchomości w uzasadnieniu wskazując, że w dniu 27 maja 1990 r. stanowiła ona własność Skarbu Państwa, zaś władającym nią był K. w Ł., co wynika z dokumentacji inwentaryzacyjnej sporządzonej przez Komisję Inwentaryzacyjną Rady Miejskiej w Łodzi i zostało dodatkowo potwierdzone przez Konsorcjum Geodezyjne m.in., na podstawie zaświadczenia Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Dzielnicowego Łódź-Śródmieście, o czym świadczą również decyzje różnych organów z [...] marca 1975 r., [...] lipca 1982 r. oraz [...] grudnia 1983 r. znajdujące się w aktach sprawy, co wyklucza możliwość komunalizacji, na podstawie art. 5 ust. 1 tej ustawy. Odwołanie od ww. decyzji wniósł Prezydent Miasta Łodzi podnosząc, że dowodem ustanowienia prawa zarządu nie może być zaświadczenie Kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami, ponieważ może nim być jedynie decyzja, zezwolenie lub umowa nabycia nieruchomości w drodze aktu notarialnego, zaś decyzje powołane w orzeczeniu organu I instancji nie dotyczą spornego gruntu. Krajowa Komisja Uwłaszczeniowa, decyzją z [...] lipca 2015 r. nr [...] utrzymała w mocy decyzję Wojewody Łódzkiego z [...] czerwca 2013 r. Oddalając skargę Miasta Łódź, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał: podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 5 ust. 1 ustawy dnia 10 maja 1990 r. Decyzja komunalizacyjna ma charakter deklaratoryjny, bowiem stwierdza fakt prawny, jaki zaistniał w dniu 27 maja 1990 r., tj. w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 10 maja 1990 r., zatem kluczowym dla prawidłowego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy było ustalenie, czy organ administracji prawidłowo wywiódł z wpisu w księdze wieczystej, prowadzonej dla spornej nieruchomości, w oparciu o domniemanie wynikające z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, że K. w Ł. w dniu 27 maja 1990 r. posiadał tytuł prawny do przedmiotowej nieruchomości, to jest, że została ona przekazana temu Kombinatowi w zarząd, co wykluczałoby możliwość jej komunalizacji, czy też K. sprawował co do niej jedynie władztwo faktyczne, co umożliwiałoby wydanie decyzji potwierdzającej nabycie wymienionej nieruchomości przez Miasto Łódź. Przepisy ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości nie przewidywały uzyskania przez państwową jednostkę organizacyjną tytułu prawnego do gruntu w postaci użytkowania, a od dnia 1 sierpnia 1985 r. – zarządu, w sposób dorozumiany. Zgodnie bowiem z art. 38 ust. 2 tej ustawy (w brzmieniu obowiązującym w dniu 27 maja 1990 r.) państwowe jednostki organizacyjne uzyskiwały grunty państwowe w zarząd na podstawie decyzji terenowego organu administracji państwowej albo na podstawie zawartej, za zezwoleniem tego organu, umowy o przekazaniu nieruchomości między państwowymi jednostkami organizacyjnymi, bądź umowy o nabyciu nieruchomości. W sprawie organy prawidłowo uznały, że istnienie tytułu prawnego do przedmiotowej nieruchomości – zarządu K. w Ł. (później K. w Ł.) w dniu 27 maja 1990 r. potwierdza wpis w księdze wieczystej, prowadzonej dla tej nieruchomości, dokonany na podstawie zaświadczenia z [...] maja 1986 r. nr [...] Zastępcy Kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami wspólnego dla wszystkich dzielnic miasta Łodzi Urzędu Dzielnicowego Łódź-Śródmieście, wydanego na podstawie art. 87 ww. ustawy. Stosownie do tego przepisu grunty państwowe, będące w dniu wejścia w życie ustawy w użytkowaniu wieczystym państwowych jednostek organizacyjnych, przechodziły w zarząd tych jednostek. Organy orzekające w sprawie nie mogły, w świetle art. 3 ust. 1 i art. 5 ustawy o księgach wieczystych poczynić własnych ustaleń i dojść do przekonania, że wbrew zapisom w księdze wieczystej, K. w Ł. nie przysługiwało prawo zarządu do omawianej nieruchomości, bowiem jedynym sposobem obalenia istniejącego domniemania, jest powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Wynika to bezpośrednio z art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych, zaś istniejący wpis prawa zarządu, widniejący w księdze wieczystej od dnia jego dokonania w 1986 r., jest, stosownie do treści 626 § 6 k.p.c., prawomocnym orzeczeniem sądowym, które z mocy art. 365 § 1 k.p.c. wiąże zarówno sąd, który je wydał, strony jak również organy państwowe i organy administracji publicznej. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło Miasto Łódź, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania. Wyrokowi zarzucono naruszenie: 1) prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie: a) art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 32, poz. 191 ze zm.) przez przyjęcie, że nieruchomość nie należała w dniu wejścia w życie ustaw samorządowych, tj. w dniu 27 maja 1990 r. do terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego; b) art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. z 2013 r. poz. 707 ze zm.) przez akceptację stanowiska Komisji o domniemaniu istnienia prawa zarządu dla przedsiębiorstwa państwowego z dawnej księgi wieczystej KW [...]; 2) naruszenie przepisów postępowania, co miało wpływ na wynik sprawy – art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, polegającą na oddaleniu skargi na skutek przyjęcia, że w stanie faktycznym będącym przedmiotem postępowania nie naruszono art. 7 i art. 77 k.p.a. nakazującego wyjaśnienie sprawy, co nie nastąpiło, gdyż w toku wieloletniego postępowania administracyjnego nie ustalono w sposób bezsporny istnienia prawa zarządu dla przedsiębiorstwa państwowego. W piśmie procesowym z 10 lutego 2017 r. Miasto Łódź poinformowało, iż do sprawy I OSK 503/16 przekazano operat geodezyjno-prawny z 22 kwietnia 2016 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718), "p.p.s.a", stanowi, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 – 6 p.p.s.a., należało zatem odnieść się do zasadniczych zarzutów stanowiących istotę podstaw kasacji. Oceniając zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał je za nieusprawiedliwione. Sprawa niniejsza jest identyczna tak pod względem faktycznym, jak i prawnym ze sprawą I OSK 503/16, rozstrzygniętej wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 kwietnia 2017 r. Zgodzić należy się ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonym w ww. wyroku i przytoczyć jego uzasadnienie. Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 32, poz. 191 ze zm.), "ustawa", przesłanką uzyskania przez gminę własności mienia jest to, aby mienie w dniu 27 maja 1992 r., wejścia jej w życie, było własnością Skarbu Państwa i jednocześnie, aby "należało" do podmiotów wskazanych w tym przepisie. Pojęcie "należenia mienia" jest pojęciem normatywnym, oznacza kategorię prawną, a nie kategorię faktyczną, zatem konieczne jest posiadanie określonego tytułu prawnego do nieruchomości. Jeżeli właścicielem nieruchomości wpisanym w księdze wieczystej jest Skarb Państwa i był nim w dacie wejścia w życie ustawy, to organ orzekający o komunalizacji musi zbadać, czy mienie, które ma jej podlegać należało 27 maja 1990 r. do rady narodowej i terenowego organu administracji państwowej stopnia podstawowego. Jeżeli określona nieruchomość w tym dniu była, w sposób prawem przewidziany, oddana w zarząd lub użytkowanie państwowej jednostce organizacyjnej, nie można było uznać jej za nieruchomość "należącą" do terenowego organu administracji państwowej. Nie chodzi przy tym wyłącznie o wykazanie zarządu dokumentem w formie przewidzianej w art. 38 ust. 2 ustawy dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, trzeba bowiem pamiętać, że we wcześniejszych regulacjach prawnych ustawodawca przewidział oddanie gruntu także w formie protokołu zdawczo-odbiorczego lub umowy. Zgodnie z § 9 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 sierpnia 1949 r. w sprawie przekazywania nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz.U. Nr 47, poz. 354) przekazanie w przypadku, gdy polega ono na oddaniu nieruchomości w zarząd i użytkowanie bez zobowiązania wykonawcy do dokonania inwestycji zastępczych, dokonuje się w formie protokołu zdawczo-odbiorczego, a w pozostałych przypadkach – w drodze umowy zawartej w odpowiedniej formie prawnej. W rozpoznawanej sprawie poza sporem pozostaje okoliczność, że przedmiotowa działka była w dniu wejścia w życie ustawy komunalizacyjnej własnością Skarbu Państwa, jak również i to, że w księdze wieczystej tej nieruchomości w dziale II wpisany był, jako podmiot wykonujący zarząd, K. w Ł. Nie budzi także wątpliwości, że sporna działka została wymieniona w zaświadczeniu z dnia [...] maja 1986 r., nr [...] wydanym przez Zastępcę Kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami wspólnego dla wszystkich dzielnic m. Łodzi Urzędu Dzielnicowego Łódź-Śródmieście, stwierdzającym, że przedmiotowy grunt, na mocy art. 87 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, znajduje się w zarządzie K. w Ł. Nie kwestionuje się ustalenia, że działka nr [...] o pow. [...] m2 położona w Ł. przy Al. J.P. wyodrębniona została z działki objętej ww. zaświadczeniem. Miasto Łódź podważa stanowisko orzekających w sprawie organów administracji i Sądu pierwszej instancji uznające, że przedmiotowa nieruchomość nie należała do rad narodowych i terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego, bowiem jej zarząd nie przysługiwał przedsiębiorstwu państwowemu pod nazwą K. w Ł. (po zmianie nazwy K.). Według skarżącego kasacyjnie Miasta Łódź wymienione Przedsiębiorstwo nie legitymowało się wymaganymi przez prawo dokumentami o przekazaniu gruntu w zarząd, przytaczając orzeczenia sądów administracyjnych na poparcie prezentowanego stanowiska, że zarząd nie mógł powstać w sposób dorozumiany. Podzielając poglądy orzecznictwa wskazać należy, że rozstrzygnięcie konkretnej sprawy administracyjnej zależne jest od okoliczności w niej występujących, charakterystycznych właśnie dla tej konkretnej sprawy. W niniejszej sprawie należało zatem rozstrzygnąć, czy jej stan prawny i faktyczny pozwalał na uznanie, że przedsiębiorstwo państwowe K. legitymowało się prawem zarządu spornej nieruchomości. Niezbędna jest przede wszystkim ocena zaświadczenia Zastępcy Kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami wspólnego dla wszystkich dzielnic m. Łodzi Urzędu Dzielnicowego Łódź-Śródmieście nr [...] z [...] maja 1986 r. Z treści tego zaświadczenia wynika, że jego podstawę prawną stanowił art. 87 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 22, poz. 99). Przepis ten w dacie wydania zaświadczenia stanowił, że grunty państwowe będące w użytkowaniu państwowych jednostek organizacyjnych przechodzą w zarząd tych jednostek. Takie brzmienie tego przepisu oznacza, że nabycie zarządu nastąpiło z mocy prawa w odniesieniu do gruntów będących w użytkowaniu państwowych jednostek organizacyjnych, a także, że ustawodawca w tej dacie nie wymagał potwierdzenia nabycia tytułu z mocy prawa w formie decyzji, dopuszczalne zatem było wydanie zaświadczenia. Wymóg wydania decyzji o przekazaniu w zarząd posiadaczom gruntów, którzy nie legitymowali się dokumentami o przekazaniu gruntów w formie prawem przewidzianej, wprowadzony został dopiero ustawą o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości z dnia 13 lipca 1988 r. (Dz.U. Nr 24, poz. 170), która weszła w życie 20 lipca 1988 r. Jakkolwiek takie brzmienie obowiązywało w dacie wejścia w życie ustawy komunalizacyjnej, to jednak w dacie wydania zaświadczenia z [...] maja 1986 r. takiego wymogu nie było. Zaświadczenie nr [...] z [...] maja 1986 r. stało się następnie podstawą wpisu prawa zarządu ówczesnego K. Tych szczególnych i istotnych z punktu widzenia rozstrzygnięcia okoliczności nie można w sprawie pominąć. Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika także, że nieruchomości położone przy Al. J.P. w Ł. od nacjonalizacji, przeprowadzonej w końcu lat czterdziestych, nie należały do rad narodowych i terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego, lecz stanowiły majątek Skarbu Państwa po znacjonalizowanej W.– Ł.. Orzeczeniem Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1948 r. W.– Ł. została przejęta na własność Państwa, na podstawie art. 3 ust.1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. R.P. Nr 3, poz. 17) oraz § 65 ust. 1 pkt d i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. R.P. Nr 16, poz. 62). Na podstawie orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu W. – Ł. uległa przejęciu na rzecz Państwa wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem oraz wszelkimi prawami (k. 149). Protokołem zdawczo-odbiorczym, sporządzonym w dniu [...] listopada 1950 r., określono składniki mienia przejmowanego od W. – Ł.. Według wyciągu z protokołu zdawczo-odbiorczego mienie to stanowiły "nieruchomości fabryczne, osiedla mieszkaniowego oraz plac sportowy o łącznej powierzchni [...] ha [...] m2 oznaczone następującymi numerami: W. rep. hip. Nr [...] – częściowo, W. rep. hip. Nr [...] w całości, W. rep. hip. Nr [...] w całości, W. rep. hip. Nr [...] – częściowo, W. rep. hip. Nr [...] – częściowo, W. rep. hip. Nr [...] w całości, W. rep. hip. Nr [...] – częściowo (.....)" – k.146 verte akt adm. Z treści wpisu w dziale II księgi wieczystej Kw nr [...] dokonanego w dniu [...] października 1986 r. wynika, że wpisu Skarbu i zarządu K. w Ł. dokonano na podstawie wniosków z dnia [...] sierpnia 1986 r. oraz zaświadczenia z dnia [...] maja 1986 r. Nr [...], prawa własności wpisane w księgach wieczystych Rep. hip. [...] W., Rep.hip. [...] W., Rep. hip. [...] W., Rep.hip. [...] W. Wskazane numery hipoteczne pokrywają się z numerami hipotecznymi wymienionymi w protokole zdawczo- odbiorczym z dnia [...] listopada 1950 r. Na dzień wejścia w życie ustawy komunalizacyjnej w księdze wieczystej brak wpisów wskazujących na zmianę stanu prawnego. Wprawdzie organy administracji orzekające w sprawie nie poczyniły dokładniejszych ustaleń dotyczących powyższej kwestii (wyposażenia K. w określone mienie), to jednak nie był kwestionowany fakt, że K. został wyodrębniony z W. – Ł., na bazie majątku tego znacjonalizowanego podmiotu. A skoro tak i wobec zgodności numerów hipotecznych nieruchomości stanowiących uprzednio własność W. – Ł., a następnie co do których to nieruchomości wpisano zarząd K., to należy dojść do wniosku, że przedmiotowe mienie nie należało w dniu 27 maja 1990 r. do rad narodowych i terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego. W związku z istnieniem w księdze wieczystej przedmiotowej nieruchomości wpisu prawa zarządu na rzecz K. istotnym staje się fakt prawny, że wynikająca z art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. 2016 r. poz. 790) zasada jawności materialnej, czyli domniemanie iuris tantum zgodności z rzeczywistym stanem prawnym jawnego prawa, wpisanego do księgi wieczystej wiąże wszystkich, aż do czasu skutecznego obalenia tego domniemania przez osobę, posiadającą w tym interes prawny. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 21 lipca 2004 r. SK 57/2003 (OTK ZU 2004/7A poz. 69) wskazał, że to domniemanie wyraża jedną z fundamentalnych zasad prawa wieczystoksięgowego, która jakkolwiek nie stanowi elementu instytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, to w istotny sposób ją uzupełnia, tworząc spójny system materialnego prawa ksiąg wieczystych. Trybunał podkreślił, że domniemanie zgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym prowadzi do odwrócenia reguł dowodowych, bowiem jego wprowadzenie oznacza, iż nie jest w tym wypadku konieczne wykazanie prawdziwości wpisu przez osobę, która ma w tym interes prawny, ale wykazanie przez stronę przeciwną niezgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym. W uzasadnieniu wyroku z 21 lipca 2004 r. SK 57/2003 Trybunał Konstytucyjny opowiedział się za dopuszczalnością obalenia domniemania z art. 3 ukwh zarówno w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, jak i w każdym innym postępowaniu, w którym ocena prawidłowości wpisu ma dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Taki pogląd dominuje także w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok SN z 21 marca 2001 r., III CKN 325/2000 LexPolonica nr 384655; wyrok SN z 5 kwietnia 2006 r., IV CSK 177/2005 LexPolonica nr 2059682 i uchwałę składu siedmiu sędziów z 18 maja 2010 r., III CZP 134/2009, OSNC 2010/10 poz. 131). Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.