I OSK 1279/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Morys Sędziowie: Sędzia NSA Joanna Runge – Lissowska (spr.) Sędzia del. WSA Iwona Kosińska Protokolant starszy asystent sędziego Rafał Kopania po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 lutego 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 1624/15 w sprawie ze skargi M.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 18 lutego 2016 r., sygn. akt II SA/Wa 1624/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2015 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyrok powyższy zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Decyzją z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń, po rozpatrzeniu wniosku M.P. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji tego organu z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...], o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2015 r. poz. 748), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes stwierdził, że z akt rentowych wynika, iż wnioskodawca pobiera rentę socjalną w trybie zwykłym, a przepisy ustawy dotyczące żądanego świadczenia mają charakter uznaniowy i nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami przyznawanymi w trybie zwykłym przez organy emerytalno-rentowe. W skardze na powyższą decyzję M.P. wskazał, że skierował do organu wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, który przepracował 25 lat, 5 miesięcy i 24 dni, podkreślił, że za jego życia miał zasądzone alimenty w wysokości 500 zł, a obecnie jest w bardzo trudnej sytuacji materialnej, bowiem kwota 640 zł, uzyskiwana z renty socjalnej, jest niewystarczająca na pokrycie kosztów związanych z nauką, a także leczeniem i rehabilitacją, z których korzysta jako osoba niepełnosprawna. Pismem z dnia 4 lutego 2016 r., ustanowiony dla skarżącego pełnomocnik z urzędu, wniósł o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2015 r. oraz decyzji ją poprzedzającej. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie art. 83 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną wykładnię i uznanie, że pobieranie przez skarżącego renty socjalnej stanowi przesłankę negatywną uzyskania renty rodzinnej w drodze wyjątku, podczas gdy w powyższym przepisie mowa jest jedynie o braku spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania emerytury i renty i wskazał, że renta socjalna jest przyznawana na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. z 2013 r. poz. 982 ze zm.), a nie ustawy o emeryturach i rentach, zaś fakt jej przyznania nie może mieć wpływu na ocenę spełniania przesłanek do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, a zatem organ powinien zbadać pozostałe przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach. Oddalając skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał: podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który ma charakter szczególny, bowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenie z art. 83 nie ma charakteru roszczeniowego i jest finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia jego przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Z art. 83 wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego: po pierwsze – niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie – ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie – osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania, a przyznanie tego świadczenia uzależnione jest od łącznego spełnienia ww. przesłanek. W sprawie skarżący pobiera rentę socjalną, co, z uwagi na art. 4, art. 12 ust. 1 oraz art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej, sprawia, że wykluczone jest jednoczesne pobieranie żądanego świadczenia. Nadto niezbędnych środków utrzymania, o których mowa jest w art. 83 § 1, nie można utożsamiać z niewystarczającymi środkami utrzymania, na co wielokrotnie zwracały uwagę sądy administracyjne. W sprawie nie zachodziła potrzeba badania kwestii, czy brak uprawnień zmarłego ojca skarżącego do świadczenia w zwykłym trybie, był spowodowany szczególnymi okolicznościami. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł M.P., reprezentowany przez pełnomocnika działającego z urzędu, domagając się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i rozpoznania skargi poprzez uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2015 r. oraz decyzji tegoż Prezesa z [...] czerwca 2015 r., ewentualnie uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wyrokowi zarzucono: – naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz w zw. z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej przez błędną wykładnię i uznanie, że pobieranie przez skarżącego renty socjalnej stanowi negatywną przesłankę uzyskania renty rodzinnej w drodze wyjątku, podczas gdy w powołanym wyżej art. 83 ust. 1 ustawy mowa jedynie o braku spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, a renta socjalna przyznawana jest na podstawie odrębnej ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej, nie zaś na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; ponadto art. 7 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej nie wyklucza zbiegu praw do renty rodzinnej oraz renty socjalnej, sam więc fakt pobierania przez skarżącego renty socjalnej nie może mieć wpływu na ocenę przesłanki "niespełnienia przewidzianych w ustawie wymagań dających prawo do emerytury i renty usprawiedliwionych specjalnymi okolicznościami"; w konsekwencji Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien był po rozpoznaniu sprawy uchylić zaskarżoną decyzję i decyzję I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ p.p.s.a, nakazując organom zbadanie w sprawie M.P. pozostałych przesłanek przewidzianych w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Artykuł 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718), dalej jako "p.p.s.a.", stanowi, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1–6 p.p.s.a., należało zatem odnieść się do zasadniczych zarzutów stanowiących istotę podstaw kasacji. Świadczenie, o przyznanie którego wystąpił M.P. ma charakter szczególny. Przyznawane ono jest na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2015 r. poz. 748 ze zm.) "ustawa". Już sam tytuł Działu VI, w którym znajduje się ww. przepis mówi o szczególnym charakterze świadczeń w nim regulowanych. Ten szczególny charakter świadczenia determinuje jego przyznanie. Artykuł 83 ust. 1 ustawy stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jak z przepisu tego wynika, przyznanie świadczenia pozostawione jest uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z zastrzeżeniem, że może ono nastąpić w drodze wyjątku. Już nie tylko sam tytuł Działu VI "Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie", ale dane Prezesowi uprawnienie przyznania świadczenia w drodze wyjątku przesądza o szczególnym charakterze świadczenia. Przesłanki, którymi kierować ma się Prezes rozstrzygając sprawę tego świadczenia, a którymi jest związany, działając w ramach uznania, także o tym charakterze świadczenia przesądzają. Występujący o przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy może z uwagi na szczególne okoliczności nie spełniać warunków uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem ze względu na zaistniałą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przesłanki te muszą być spełnione łącznie, aby możliwe było przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W sprawie, jak z akt jej wynika, a podkreślał organ i Wojewódzki Sąd, M.P. otrzymuje rentę socjalną. Ma on więc swoje własne uprawnienie do otrzymania specjalnego wsparcia, finansowanego z budżetu państwa, tak jak świadczenie, o którym mowa w art. 83 ust. 1 ustawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Wojewódzki Sąd Administracyjny uznały, iż otrzymywana przez M.P. renta socjalna stoi na przeszkodzie przyznaniu świadczenia przewidzianego w art. 83 ust. 1. Z pewnością renta socjalna, jak to podkreślił Wojewódzki Sąd, którą można określić jako niewystarczającą, nie może być identyfikowana z brakiem niezbędnych środków utrzymania. Jednak istotne jest, że skarżący posiada swoje własne prawo do świadczenia ustawowego, jakim jest renta socjalna, a przede wszystkim wyjątkowy, szczególny charakter świadczenia, o którym mowa w art. 83 ust. 1 ustawy. W sytuacji skarżącego nie można zarzucić organowi ani Wojewódzkiemu Sądowi, że naruszyły ten przepis. Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 184 p.p.s.a. O wynagrodzeniu adwokata udzielającego pomocy prawnej z urzędu, orzeknie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.