I SA/Rz 1025/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Grzegorz Panek Sędziowie WSA Małgorzata Niedobylska / spr./ WSA Jarosław Szaro Protokolant ref. staż. Joanna Kulasa po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 grudnia 2015r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od IV kwartału 2001r. do II kwartału 2004r. 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zasądza od Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na rzecz skarżącej M. W. kwotę 257 (dwieście pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. I SA/Rz 1025/15 Uzasadnienie Wnioskiem z dnia 8 czerwca 2015r. (data wpływu do organu – 11 czerwca 2015r.) M. W. (dalej: zobowiązana/skarżąca) zwróciła się do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: Prezes KRUS) o umorzenie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek za okres od 4 kwartału 2001r. do 2 kwartału 2004r., podnosząc, że nie jest w stanie spłacić zaległości, z uwagi na odmowę przyznania jej świadczenia emerytalnego. Decyzją z dnia [...] czerwca 2015r., nr [...], Prezes KRUS odmówił umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 4 kwartału 2001r. do 2 kwartału 2004r. w kwocie 3.163,40zł, w tym z tytułu składek na: 1) ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie - za okres od 4 kwartału 2001r. do 2 kwartału 2004r. w kwocie 792,00zł 2) ubezpieczenie emerytalno-rentowe - za okres od 4 kwartału 2001r. do 2 kwartału 2004r. w kwocie 2.371,40zł. W toku postępowania wyjaśniającego organ ustalił, że zobowiązana prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem oraz dorosłym synem. Rodzina mieszka w domu drewnianym o niskim standardzie i utrzymuje się ze świadczenia rentowego męża zobowiązanej w kwocie około 680,00zł oraz dorywczej pracy syna zobowiązanej. Mąż zobowiązanej ponosi wydatki związane z leczeniem w wysokości około 250zł miesięcznie. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ wyjaśnił, że w świetle przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2015r., poz. 704) – dalej: u.u.s.r., umorzenie zadłużenia ma charakter uznaniowy i może być stosowane w wyjątkowych i szczególnie uzasadnionych przypadkach. Przy podejmowaniu decyzji brane są okoliczności, które wystąpiły niezależnie od rolnika (klęski żywiołowe, zdarzenia losowe i inne nadzwyczajne zdarzenia powodujące pozbawienie zobowiązanego możliwości opłacenia składek) oraz inne okoliczności (sposób i data powstania zadłużenia, możliwość spłaty zadłużenia w latach wcześniejszych, wykorzystanie udzielonych ulg, sytuacja materialna gospodarstwa rolnika). Organ stwierdził, że w sytuacji zobowiązanej brak jest przesłanek i okoliczności uzasadniających umorzenie należności składkowo-odsetkowych na ubezpieczenie społeczne rolników, gdyż trudności finansowe związane z wydatkami na leczenie członków rodziny nie uzasadniają ważnego interesu w skutecznym ubieganiu się o umorzenie tych zaległości. Organ podniósł, że w gospodarstwie zobowiązanej nie wystąpiły zdarzenia losowe, które uzasadniałyby ważny interes w skutecznym domaganiu się umorzenia należności. Zaznaczył również, że należności z tytułu składek są wkładem własnym na przyszłe świadczenie emerytalno-rentowe i ich opłacenie jest obowiązkiem, a nie prawem ubezpieczonych. W konkluzji organ stwierdził, że w sprawie zachodzi brak przesłanki uzasadnionego interesu w ubieganiu się o umorzenie zaległości składkowych. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zobowiązana podniosła, że z uwagi na szczególnie ciężką sytuację jej i jej rodziny wydana decyzja, w której organ nie dopatrzył się przypadku uzasadnionego ważnym interesem zainteresowanego jest niesłuszna. Mimo przedstawienia rachunków za energię elektryczną oraz wskazanie na wydatki na gaz oraz wywóz śmieci organ uznał jedynie wydatki na leczenie męża w wysokości 250zł miesięcznie. Organ nie wziął pod uwagę, że z renty męża utrzymują się dwie osoby (zobowiązana i jej mąż), a czasem także syn. Nawet zatem przy błędnym przyjęciu, że jedynymi wydatkami rodziny są koszty leczenia męża, pozostałe do życia środki finansowe przed opłaceniem rachunków wynoszą zaledwie 430zł miesięcznie. Stanowią one minimum egzystencji i przeznaczone są wyłącznie na podstawowe wydatki (jedzenie, środki czystości, okazjonalnie ubranie). Zobowiązana podkreśliła, że z uwagi na wiek i brak wykształcenia nie jest w stanie znaleźć zatrudnienia, sytuacja finansowa rodziny w sposób obiektywny nie pozwala na spłacenie zadłużenia. Podniosła również, że jedyna kwota którą dysponuje, tj. 680zł jest w znanej części (nawet do 300zł) przeznaczona na zakup niezbędnych leków dla męża zobowiązanej. Zarzuciła również, że zaskarżona decyzja nie zawiera analizy kosztów niezbędnych do utrzymania oraz otrzymywanych dochodów, a jej uzasadnienie nie jest wyczerpujące. Po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes KRUS decyzją z dnia [...] sierpnia 2015r., nr [...], utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Uzasadniając swe rozstrzygnięcie organ stwierdził, że w sprawie brak jest okoliczności faktycznych i prawnych, uzasadniających podjęcie w trybie art. 41 ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. pozytywnej decyzji umorzeniowej. Organ wskazał, że zobowiązana jest współwłaścicielem nieruchomości rolnych o pow. 1,2634ha i określił wartość gospodarstwa rolnego zobowiązanej na około 26.340,00zł - przyjmując dane statystyczne GUS dotyczące cen zakupów użytków rolnych dla województwa podkarpackiego. Organ podkreślił, że wierzytelność organu rentowego objęta postępowaniem umorzeniowym jest zabezpieczona hipotecznie i może być egzekwowana z przedmiotu hipoteki. Wskazał również, że rodzina ponosi wydatki z tytułu opłat za energię elektryczną w wysokości ok. 70,00zł miesięcznie oraz za telefon w kwocie ok. 50,00zł i stwierdził, że pozostałe wydatki związane z leczeniem męża zobowiązanej oraz wywozem śmieci nie zostały udokumentowane. W konkluzji organ stwierdził, że zaskarżona decyzja znajduje w całości uzasadnienie w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. Na powyższą decyzję skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono: 1) naruszenie przepisu art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. przez jego błędną wykładnię i przyjęcie w sposób dowolny, że po stronie skarżącej nie zachodzi ważny interes zainteresowanego stanowiący konieczną przesłankę ewentualnego zastosowania instytucji umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne rolników, podczas gdy całokształt okoliczności sprawy i właściwa interpretacja ww. przepisu prowadzą do wniosków przeciwnych, 2) naruszenie przepisów postępowania, tj. art.7, art.77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2013r., poz. 267 ze zm.) – dalej: k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a., przez niedostatecznie i niedokładne wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy mających znaczenie dla jej rozstrzygnięcia i na tej podstawie błędne uznanie, że możliwości płatnicze skarżącej umożliwiają jej wywiązanie się z zapłaty zaległych składek, podczas gdy całokształt okoliczności sprawy wskazuje, że w przypadku uiszczenia zaległych składek skarżąca zostałaby pozbawiona możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, 3) naruszenie przepisów postępowania, tj. 107 § 3 k.p.a., przez sporządzenie uzasadnienia w sposób niepełny, lakoniczny i niewyjaśniający dostatecznie podstaw rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu skargi skarżąca zarzuciła, że zaskarżona decyzja jest niesłuszna, gdyż organ nie wziął pod uwagę okoliczności, że rodzina skarżącej dysponuje minimalną ilością środków finansowych - kwotami poniżej minimum egzystencji. Zdaniem skarżącej, okoliczności na które wskazał organ - zdarzenia losowe oraz sposób i data powstania zadłużenia - nie powinny być brane pod uwagę przy podejmowaniu rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia. Organ dokonał błędnej wykładni art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. Ponadto skarżąca zarzuciła, że organ błędnie przyjął, iż wniosek o umorzenie dotyczy 100% należności z tytułu składek i odsetek od składek na ubezpieczenie społeczne rolników, gdyż wniosek dotyczy ściśle określonego wycinka czasu, tj. od 4 kwartału 2001r. do 2 kwartału 2004r. W ocenie skarżącej, przedstawione organowi dowody wskazywały na jej sytuację materialną i osobistą. Rozpatrując po raz pierwszy sprawę organ nie wziął pod uwagę wydatków na media, uwzględnił za to wydatki na leczenia męża skarżącej w wysokości 250zł, nie dokonując jednak żadnego zestawienia ustalonych wydatków z przychodami skarżącej. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ wziął pod uwagę wydatki na media, pominął natomiast koszty leczenia męża skarżącej, uznając je za nieudowodnione. Zdaniem skarżącej, organ stwierdzając, że pewnych faktów nie można uznać za udowodnione, powinien podjąć działania z urzędu. Organ zaniechał jakichkolwiek działań zmierzających do dokładnego wyjaśnienia sprawy, a uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie odpowiada wymogom przewidzianym w art. 107 § 3 k.p.a., nie zawiera analizy stanu majątkowego skarżącej, odniesienia zadłużenia do uzyskiwanych dochodów, odniesienia się do kwot przypadających na członka rodziny skarżącej w ramach niskich sum pieniężnych. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270, dalej: P.p.s.a.), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki przewidziane w ustawie. Natomiast zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi. Skarga jest zasadna. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Prezesa KRUS w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Stosownie do treści art.41 a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może m.in. umorzyć należności z tytułu składek w całości lub w części. Brzmienie powyższego przepisu wskazuje, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności ma charakter uznaniowy. Oznacza to, iż nawet zaistnienie przewidzianych w przepisach przesłanek nie zobowiązuje organu do zastosowania wnioskowanej ulgi, bowiem wybór sposobu załatwienia wniosku został pozostawiony woli organu. "Uznaniowość" nie oznacza jednak dowolności w orzekaniu organów. Zadaniem organu jest takie zebranie materiału dowodowego, a następnie dokonanie na jego podstawie ustaleń i wyciągnięcie z nich wniosków, by z jednej strony zobowiązany miał pewność przeanalizowania całokształtu jego sytuacji, z drugiej zaś by decyzja ta poddawała się kontroli Sądu. W każdym przypadku organ zobligowany jest do wnikliwej oceny stanu faktycznego z perspektywy określonych w przepisach przesłanek. Ocena taka, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Treść zawarta w uzasadnieniu decyzji ma bowiem zasadnicze znaczenie przy ocenie jej prawidłowości, realizowanej w administracyjnym toku instancji, a następnie w ramach kontroli sądowej. Kontrolując wydane w danej sprawie decyzje Sąd ocenia sposób przeprowadzenia postępowania w sprawie, w szczególności, czy organ w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, respektując treść zasady prawdy obiektywnej, czy uwzględnił wszystkie okoliczności danej sprawy, umożliwił stronie czynny udział w postępowaniu a końcowo, czy uzasadnił należycie wydane w sprawie rozstrzygnięcie. Do przestrzegania tych zasad prowadzenia postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej jest zobowiązany na mocy art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Zakres okoliczności, jakie organ powinien ustalić i materiału dowodowego, jaki powinien zgromadzić, jest zdeterminowany treścią przesłanek umorzenia należności, o których mowa w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. Z brzmienia tego przepisu wynika, że przesłankami warunkującymi umorzenie należności jest złożenie w tym zakresie stosownego wniosku i zaistnienie ważnego interesu zainteresowanego. Organ powinien przy tym uwzględnić, z jednej strony możliwości płatnicze wnioskodawcy, a z drugiej, stan finansów funduszu emerytalno - rentowego. Pojęcie ważnego interesu zainteresowanego nie zostało przez ustawodawcę ściśle zdefiniowane, dlatego też o tym, czy w sprawie zachodzi ważny interes zainteresowanego decydują różnorakie czynniki. O jego zaistnieniu świadczyć może zarówno trudna sytuacja finansowa, majątkowa, osobista, czy zdrowotna zobowiązanego, jak i wystąpienie zdarzeń nadzwyczajnych (takich jak klęska żywiołowa, niezawiniona utrata możliwości zarobkowania, choroba lub ciężkie kalectwo), które zaburzyły w istotny sposób codzienne funkcjonowanie strony, w tym negatywnie wpłynęły na stan środków przeznaczonych na zwykłe utrzymanie. Poddając kontroli zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził, że organ nadużył swobody jaką daje mu decyzja uznaniowa i wydał wadliwe rozstrzygnięcie. W ocenie Sądu, organ rentowy nie przeprowadził kompletnego postępowania wyjaśniającego, spełniającego wymogi określone w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Zarzucając, że skarżąca nie wykazała wysokości ponoszonych wydatków na leczenie męża oraz opłat za gaz i wywóz śmieci, organ nie wezwał zobowiązanej do udokumentowania wydatków. Z akt niniejszej sprawy nie wynika też jaka jest wysokość wydatków koniecznych dla egzystencji. Szczegółowe ustalenia w tym względzie są niezbędne do oceny realnej możliwości spłaty przez skarżącą zaległych składek i istnienia przesłanki umorzenia należności, czyli ważnego interesu zobowiązanego. Jeśli bowiem okaże się, że zapłata składek mogłaby spowodować niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych skarżącej i jego rodziny, to niewątpliwie taki ważny interes wystąpi. Wobec braku ustaleń w tym zakresie, zaskarżona decyzja nie poddaje się kontroli Sądu. Dopiero po wyczerpującym zgromadzeniu materiału dowodowego i jego analizie pod kątem istnienia przesłanek umorzenia, organ może podjąć uznaniową decyzję w przedmiocie umorzenia (lub odmowy umorzenia) należności. Oceny istnienia przesłanek umorzenia nie należy zawężać wyłącznie do wystąpienia nadzwyczajnych zdarzeń o charakterze losowym, ponieważ treść art.41 a ust.1 pkt 1 u.u.s.r. wskazuje na obowiązek kierowania się ważnym interesem zobowiązanego i uwzględniania możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stanu funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Ponadto jak słusznie zarzuca skarżąca, w zaskarżonej decyzji organ błędnie określił, że odmowa umorzenia dotyczy całości zadłużenia, podczas gdy we wniosku z dnia 8 czerwca 2015r. zobowiązana ubiegała się o umorzenie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek za okres od 4 kwartału 2001r. do 2 kwartału 2004r. Co więcej, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ rentowy stwierdził, że nie zostały przez skarżącą udokumentowane wydatki na leczenie męża, podczas gdy w pierwszym rozstrzygnięciu organ rentowy uznał, że skarżąca wykazała ponoszenie wydatków na ten cel w wysokości 250zł miesięcznie. Z uwagi na to, że zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art.152 ustawy P.p.s.a., orzekł jak w sentencji. W przeprowadzonym ponownie postępowaniu organ powinien uzupełnić materiał dowodowy stosownie do powyższych wskazań, tj. wezwać wnioskodawczynię o przedłożenie dokumentów obrazujących jej sytuację majątkową oraz o udokumentowanie ponoszonych wydatków. Ustalony przez organ rentowy stan faktyczny w zakresie sytuacji majątkowej skarżącej ze szczególnym uwzględnieniem jej możliwości płatniczych powinien zostać odniesiony do wysokości zadłużenia względem Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Analiza ta powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji, sporządzonym zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Przy czym wydane rozstrzygnięcie może dotyczyć jedynie okresu zadłużenia wskazanego przez zobowiązaną we wniosku o umorzenie. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art.200 ustawy P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji. Na zasądzoną kwotę kosztów postępowania sądowego składają się: - wynagrodzenie pełnomocnika w wysokości 240zł (§ 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. z 2013 r., poz. 461), - opłata skarbowa od pełnomocnictwa w wysokości 17zł.