I OZ 680/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Iwona Bogucka po rozpoznaniu w dniu 14 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 lutego 2016 r., sygn. akt II SAB/Wa 859/15 utrzymujące w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 grudnia 2015 r., sygn. akt II SAB/Wa 859/15 odmawiające W. S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi W. S. na decyzję bezczynność Wójta Gminy K. w przedmiocie rozpoznania wniosku z dnia 1 lipca 2015 r. o udostępnienie informacji publicznej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i odmówić przyznania prawa pomocy. W. S. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, czwórką dzieci oraz rodzicami. Oświadczył, że na dochody rodziny składają się miesięcznie: emerytury rolnicze jego rodziców w kwocie 1088,62 zł ojca oraz 1088,62 zł matki i zasiłki rodzinne na dzieci – w łącznej wysokości 643 zł, a także dochód z gospodarstwa w wysokości 1071,29 zł. Łączny dochód w gospodarstwie domowym wynosi zatem 3891,53 zł brutto miesięcznie. Wskazał, że posiada dom o powierzchni 200 m² oraz nieruchomość rolną o powierzchni 10,8845 ha (5,1755 ha przeliczeniowego na potrzeby podatku gruntowego, w tym 1,6 ha lasu). Jednocześnie stwierdził, że gospodarstwo rolne nie przynosi dochodu, a uzyskiwane plony przeznaczane są w całości na potrzeby rodziny. Również posiadany las nie zapewnia dodatkowych dochodów, ale jest z niego pozyskiwane drewno na opał. Wyjaśnił, że jego żona, jako jedyna z rodziny, posiada konto w banku, w celu otrzymywania zasiłków na dzieci. Podniósł też, że rodzina ponosi następujące wydatki: ubezpieczenie budynków – 470 zł rocznie, opłata za telefon ok. 80 zł miesięcznie, zakup węgla ok. 850 zł rocznie, wywóz nieczystości ok. 600 zł rocznie, wywóz śmieci ok. 160 zł miesięcznie, opłacenie podatków od gruntów i budynków – 594 zł rocznie, sczepienie psów 100 zł rocznie, przegląd kominiarski ok. 150 zł rocznie, dojazdy do szkoły ok. 70 zł miesięcznie. Postanowieniem z dnia 3 grudnia 2015 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Od tego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw. Pismem z dnia 11 stycznia 2016 r. Sąd wezwał skarżącego do nadesłania dokumentów źródłowych poświadczających jego stan rodzinny i możliwości płatnicze. W odpowiedzi, w piśmie z dnia 4 stycznia 2016 r., skarżący poinformował, że w ostatnich dwóch latach żadna z osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie składała zeznań podatkowych. Ponadto wyjaśnił, że ponosi znaczne koszty nauki czwórki jego dzieci oraz koszty napraw starych maszyn rolniczych. Do pisma tego skarżący dołączył kopię zaświadczenia o stanie zdrowia, kopię karty informacyjnej leczenia szpitalnego kopię recepty oraz kopię zaświadczenia lekarskiego o niezdolności do pracy w okresie od 21 stycznia 2016 r. do dnia 14 lutego 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 3 lutego 2016 r., sygn. akt II SAB/Wa 859/15 utrzymał w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 grudnia 2015 r., odmawiające W. S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Sąd wskazał, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658). Podał, że postępowanie sądowe w niniejszej sprawie zostało wszczęte skargą wniesioną po tej dacie, dlatego zgodnie z art. 2 ustawy nowelizującej, przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.– zwanej dalej "p.p.s.a."), stosuje się w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą. Zgodnie z tym przepisem, rozpatrując sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a. (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy wydanych na podstawie art. 258 § 1 pkt 7 p.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). W ocenie Sądu referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd wskazał, że użyte w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., określenie "gdy wykaże" oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji określonej w art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. Sąd podkreślił, że przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Sąd I instancji podkreślił, że w realiach rozpoznawanej sprawy ocena sytuacji materialnej skarżącego obejmować winna również możliwości uzyskiwania dochodów przez członków rodziny pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym, które nie są w pełni wykorzystane. Rozpoznając bowiem wniosek o przyznanie prawa pomocy nie bada się sytuacji majątkowej skarżącego tylko w granicach jego zdolności zarobkowych, czy możliwości płatniczych, lecz dokonuje się tej oceny na tle sytuacji majątkowej w gospodarstwie domowym skarżącego, a więc bierze się również pod uwagę sytuację majątkową i możliwości płatnicze wszystkich osób pozostających wraz ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. Sąd podkreślił przy tym, że brak uzyskiwania jakichkolwiek dochodów z posiadanego gospodarstwa rolnego, nie jest samoistną podstawą do przyznania prawa pomocy. To, że strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nieprzynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może on być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania. Także strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie. Sąd zaznaczył, że w oparciu o art. 255 p.p.s.a. pismem z dnia 21 grudnia 2015 r. wezwano skarżącego do złożenia w terminie 14 dni od dnia doręczenia wezwania dodatkowych dokumentów, pozwalających na pełne wyjaśnienie ich sytuacji materialnej, a tym samym ustalenie istnienia przesłanek do ewentualnego pozytywnego załatwienia złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, w tym do nadesłania wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych, przez wnioskodawcę oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, rachunków bankowych krajowych oraz zagranicznych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy. Skarżący nie wykonał wezwania Sądu w tym zakresie, co powoduje dodatkowe wątpliwości co do stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Zdaniem Sądu I instancji wobec braku takiego dokumentu nie jest bowiem możliwa pełna ocena aktualnej sytuacji majątkowej skarżącego. Na powyższe postanowienie skarżący złożył zażalenie modyfikując swoje żądanie i wnosząc o przyznanie prawa pomocy wyłącznie w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi. Wskazał, że bez uszczerbku utrzymania koniecznego jego i jego rodziny nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Skarżący podniósł, że stwierdzona u niego wada serca wymusza ponoszenie kosztów w postaci korzystania z odpłatnych konsultacji w prywatnych klinikach kardiologicznych i badań oraz zakupu leków, które nie są refundowane. Wskazał, że oczekuje na operację i że będzie zmuszony przejść na rentę inwalidzką. Podał, że jego najstarsza córka i 79 – letni schorowany ojciec musieli zająć się gospodarstwem. Wskazał, że Sąd nie wziął pod uwagę jego obecnego zadłużenia wynikającego z braku środków finansowych. Podniósł ponadto, że wartość posiadanych przez niego gruntów rolnych drastycznie spadła. Raz jeszcze podkreślił, że miesięczny dochód na osobę w rodzinie wynosi 486,44 zł, co dowodzi życia w ubóstwie. Końcowo skarżący wskazał, że w innych sprawach (o wskazanych w zażaleniu sygnaturach akt) jego wniosek o przyznanie prawa pomocy został rozpatrzony pozytywnie. Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje: Błędnie Sąd I instancji przyjął, że skarga została wniesiona po wejściu w życie ustawy z 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), tj. po dniu 15 sierpnia 2015 r. Jak dokumentują akta sprawy, skarga wpłynęła do organu w dniu 27 lipca 2015 r., organ skargę wraz z odpowiedzią na skargę i aktami sprawy złożył do Sądu w dniu 10 sierpnia 2015 r., zaś zarządzenie Przewodniczącego Wydziału II WSA w Warszawie o wyznaczeniu w sprawie sędziego sprawozdawcy opatrzono datą 12 sierpnia 2015 r. Wobec tego zastosowania w niniejszej sprawie ma przepis art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 15 sierpnia 2015 r., co zresztą Sąd I instancji trafnie dostrzegł, poinformował stronę o popełnionej pomyłce i zgodnie z art. 6 p.p.s.a. udzielił pouczeń o przysługujących środkach prawnych, z których strona w konsekwencji skorzystała. Zgodnie z art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu znajdującym zastosowanie w sprawie, w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu od postanowienia referendarza w przedmiocie prawa pomocy, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Przepis ten nie daje zatem podstaw sądowi orzekającemu w wyniku skutecznego wniesienia sprzeciwu do wydania postanowienia orzekającego o jego utrzymaniu w mocy. W wyniku sprzeciwu postanowienie referendarza upada, co oznacza, że sąd samodzielnie rozpoznaje wniosek i orzeka w przedmiocie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie Sądu I instancji zawarte w sentencji zaskarżonego postanowienia narusza art. 260 p.p.s.a., albowiem orzeka o utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza i z tego powodu podlegało uchyleniu przez Naczelny Sąd Administracyjny. Jednocześnie przepis art. 197 § 2 p.p.s.a. stanowi, że do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej, a art. 188 p.p.s.a. w brzmieniu mającym zastosowanie w sprawie w związku z art. 1 pkt 55 oraz art. 2 ustawy zmieniającej uprawnia Naczelny Sąd Administracyjny, w razie uwzględnienia zażalenia, do uchylenia zaskarżonego postanowienia i rozpoznania wniosku, jeżeli uzna, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona. Na tej podstawie prawnej Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał sprawę. Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, strona zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, jeżeli strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stosowana jest jedynie w przypadkach, gdy skarżący znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, przy czym ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Prawo pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód. Stanowi o tym art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którym koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie ponoszą strony. Przesłanki zastosowania omawianej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy, będące formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zatem strona składając wniosek o przyznanie prawa pomocy zobowiązana jest przedstawić wszelkie okoliczności dowodzące, iż mimo podjęcia wszelkich starań, nie jest w stanie, ze względu na swoją sytuację majątkową i rodzinną, ponieść pełnych kosztów postępowania. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy nie bada się sytuacji majątkowej skarżącego tylko w granicach jego zdolności zarobkowych, czy możliwości płatniczych, lecz dokonuje się tej oceny na tle sytuacji majątkowej w gospodarstwie domowym skarżącego, a więc bierze się również pod uwagę sytuację majątkową i możliwości płatnicze wszystkich osób pozostających wraz ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. Natomiast pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, który Naczelny Sąd Administracyjny podziela, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 4 grudnia 2014 r., sygn. akt I OZ 1113/14, I OZ 982/14). Skarżący nie wyjaśnił w sposób przekonujący, dlaczego posiadane gospodarstwo znacznych rozmiarów dostarcza przychodów jedynie w ograniczonym zakresie, a wszystkie pożytki naturalne wystarczają jedynie na zaspokojenie bieżących potrzeb rodziny. Oceniając sytuację materialną rodziny skarżącego nie można pomijać okoliczności, że W. S. jest właścicielem gospodarstwa rolnego o pow. 10,8845 ha, w tym 1,6 ha lasu i jak podaje sam skarżący chociaż gospodarstwo rolne nie przynosi dochodu, to zaspokaja bieżące potrzeby rodziny. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości rolnej, wyklucza bowiem w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Skoro zatem skarżący rozporządza posiadanym gospodarstwem rolnym w ten sposób, że zaspokaja ono jedynie bieżące potrzeby rodziny, to okoliczność ta nie stanowi wystarczającej przesłanki do uwzględnienia wniosku skarżącego. Tym bardziej, że po zmodyfikowaniu żądania przyznanie prawa pomocy dotyczyłoby tylko zwolnienia od wpisu od skargi, który wynosi 100 zł – na podstawie § 2 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dokumentacji niniejszej sprawy nie wynika zaś, aby skarżący nie był w stanie uiścić jednorazowej opłaty w tej wysokości. Odnosząc się natomiast do twierdzenia skarżącego zawartego w zażaleniu, że w innych sprawach jego wniosek o przyznanie prawa pomocy został rozpatrzony pozytywnie, wskazać należy, że w każdej sprawie sąd odrębnie i samodzielnie podejmuje rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy na podstawie oświadczeń i dokumentów przedstawionych przez osoby ubiegające się o to prawo i nie wiążą one w innych sprawach. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.