I OZ 1309/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 8 września 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 czerwca 2017 r., sygn. akt I SA/Wa 1311/15 w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej postanawia oddalić zażalenie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 5 czerwca 2017 r., sygn. akt I SA/Wa 1311/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił M. S. przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata oraz umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] maja 2015 r. [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej. M. S. (dalej skarżący) wnioskiem z dnia 11 kwietnia 2017 r. wystąpił o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Po rozpoznaniu wniosku starszy referendarz sądowy postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2017 r. odmówił skarżącemu prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata i umorzył postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. W dniu 16 maja 2017 r. wpłynął sprzeciw skarżącego od ww. postanowienia wobec czego utraciło ono moc, a sprawa z wniosku o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu na nowo. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Jedyny posiadany przez wnioskodawcę majątek to mieszkanie o powierzchni [...] m². Nie posiada innych nieruchomości, nieruchomości rolnych, zasobów pieniężnych, papierów wartościowych i innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów wartościowych. Skarżący podał także, że nie ma żadnego źródła dochodów, nie przysługuje mu emerytura, renta, ani jakikolwiek zasiłek. Jest osobą bezrobotną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej ppsa) w brzemieniu przed nowelizacją z dnia 15 sierpnia 2015 r., wniesienie sprzeciwu na postanowienie referendarza sądowego skutkuje tym, że traci ono moc, a wniosek strony podlega rozpoznaniu na nowo. Zgodnie z art. 245 § 1-3 ppsa prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ppsa). Instytucja przyznania prawa pomocy jest rozwiązaniem szczególnym. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce wyjątkowo. W rozpoznawanej sprawie, zdaniem Sądu I instancji, nie zaistniały przesłanki uzasadniające przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Występując z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca wskazał co prawda, że jest osobą bezrobotną i nie pobiera renty, emerytury, ani żadnego zasiłku oraz że nie posiada oszczędności. Zauważyć jednak należy, że ze znajdującego się w aktach administracyjnych pisma ZUS [...] Oddział w [...] z dnia 16 lipca 2014 r. wynika, że skarżący ma prawo do renty ale jej nie pobiera, łączna kwota zgromadzonego (niepobranego) świadczenia od [...] r. do lipca [...] r. wynosi 94.335.55 zł netto. Skarżący nie złożył wniosku o przyznanie emerytury, mimo informowania go przez organ o przysługującym mu prawie do emerytury. Okoliczność, że skarżący nie pobiera należnego mu świadczenia jest wyborem osoby uprawnionej, co oznacza, że skarżący z własnej woli znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. W związku z tym, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy, a skarżący w niniejszej sprawie nie wykazał istnienia przesłanki, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, tj. nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia adwokata bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, Sąd stwierdził, iż nie zaistniały podstawy uzasadniające uwzględnienie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. Jednocześnie wskazać trzeba, że z uwagi na to, że skarżący na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ppsa z mocy ustawy zwolniony jest od ponoszenia kosztów sądowych w sprawie, rozpoznanie wniosku w tym zakresie było zbędne i postępowanie podlegało umorzeniu (k. 166-169 akt I SA/Wa 1311/15). Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł M. S. domagając się zbadania, na jakiej podstawie renta została mu przyznana i twierdząc że zaskarżone orzeczenie jest "sprzeczne z prawem i elementarną uczciwością" (k.189 akt I SA/Wa 1311/15). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Prawo pomocy jest instytucją wyjątkową i jako taka winna być stosowana tylko wobec osób, które w sposób przekonujący wykazały, że spełniają przesłanki do otrzymania pomocy. Nie ma podstaw do uwzględnienia żądania osoby, która nie wykaże, że spełnia warunki do otrzymania wnioskowanego prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 i § 2 ppsa, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W związku z powyższym przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z treści powołanego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że zachodzą okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku, tj. że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Stosownie do art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ppsa, nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Zgodnie z art. 165 ppsa postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne, należało stwierdzić, że w niniejszej sprawie taka zmiana okoliczności, względem stanu, w których zapadły wcześniejsze rozstrzygnięcia, nie nastąpiła. W niniejszej sprawie Sąd I instancji prawidłowo wskazał, że skarżącemu przysługuje prawo do renty, która nie jest pobierana z przyczyn leżących jedynie po jego stronie. W licznych już postępowaniach przed sądami administracyjnymi z udziałem skarżącego ustalono, że dysponuje on środkami na pokrycie kosztów ustanowienia pełnomocnika. Natomiast fakt, że z własnej woli nie pobiera świadczenia rentowego, jest jego świadomym i celowym wyborem, który bezpośrednio rzutuje na jego sytuację finansową. Warto podkreślić, że nie istnieją jakiekolwiek obiektywne przeszkody uniemożliwiające odebranie należnego świadczenia. Zatem opisane powyżej zachowanie skarżącego nie może skutkować skorzystaniem przez niego z instytucji zarezerwowanej tylko dla osób, które z uwagi na ich ciężką sytuację nie mogą uiścić kosztów sądowych bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania, bowiem w rzeczywistości pozbawione są środków do życia i mimo podejmowanych starań nie są w stanie zgromadzić odpowiednich środków finansowych na poniesienie kosztów udziału w postępowaniu sądowym. Co więcej, wielość spraw sądowych, wszczynanych przez skarżącego (uczestniczył w sprawach, w których zapadło ponad 300 postanowień i wyroków), przemawia za przyjęciem, że nadużywa on prawa do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji dotyczące umorzenia postępowania w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Przedmiotem niniejszej sprawy jest skarga M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej. W tej kategorii spraw, zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ppsa, strona skarżąca nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Kontrolowana sprawa dotyczy pomocy i opieki społecznej (k. 2345 akt administracyjnych). Zagadnienie podstawy prawnej przyznania skarżącemu renty należy do kognicji Sądu ubezpieczeń społecznych, nie zaś Sądu administracyjnego. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ppsa postanowił jak w sentencji.