I FZ 179/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, , , po rozpoznaniu w dniu 28 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. S.A. w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 maja 2016 r. sygn. akt III SA/Wa 2190/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. S.A. w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 10 czerwca 2015 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od stycznia do grudnia 2010 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 maja 2016 r., sygn. akt III SA/Wa 2190/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: sąd pierwszej instancji) odmówił przyznania P. S.A. w W. (dalej: skarżąca lub spółka) prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 10 czerwca 2015 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od stycznia do grudnia 2010 r. W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji podkreślił wyjątkowość instytucji prawa pomocy i to, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Sąd wskazał też, że z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy spółka ma obowiązek podejmować wszelkie niezbędne działania w celu kontynuacji działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów. W przypadku niepodjęcia takich działań brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą skarżącej, nie zaś czynnikami od niej niezależnymi, co oznacza, że spółka nie może skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy. Sąd zwrócił także uwagę na to, że podmioty prowadzące działalność gospodarczą powinny wkalkulować w ryzyko tej działalności konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel, koszty związane z postępowaniem przed sądem należy bowiem traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności. Sąd wskazał, że nie zostało wypełnione w całości wezwanie do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych, a (w związku z wnioskiem skarżącej o "wydłużenie okresu na przedłożenie żądanych dokumentów") dalsze odwlekanie rozpoznania wniosku, wobec braku zadeklarowania przez spółkę, w jakim terminie dokumenty zostaną złożone, jest bezcelowe, nie wiadomo bowiem, kiedy (i czy) spółka wywiąże się z nałożonego na nią obowiązku. W związku z brakiem tych dokumentów sąd zaznaczył, że skarżąca miała obowiązek sporządzenia odpowiedniej dokumentacji finansowej (bilansu/rachunku zysków i strat) niezależnie od osiąganych dochodów, a skutki zaniechania sporządzenia tej dokumentacji (i jej przedłożenia na żądanie) obciążają spółkę. Nie kwestionując informacji zawartych w nadesłanych przez skarżącą dowodach źródłowych (o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego, o egzekucjach komorniczych) sąd stwierdził, że dane te dotyczą tylko części sytuacji finansowej spółki, tej, którą spółka zdecydowała się ujawnić. Z tego powodu informacje te nie mogą być skuteczną podstawą korzystnej dla spółki oceny jej wniosku, zwłaszcza, że sprawa dotyczy faktycznego wykonania usług o wielomilionowej wartości. Podsumowując swoje rozważania sąd uznał, że z uwagi na całokształt okoliczności, jak i rodzaj sprawy wniosek skarżącej nie zasługiwał na uwzględnienie. W zażaleniu na powyższe postanowienie spółka wniosła o jego uchylenie w całości, zarzucając naruszenie art. 245 § 3, art. 246 § 2 pkt 2, art. 252 § 1 oraz art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) przez odmowę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy skarżąca spełniła wszystkie przesłanki do jego przyznania. W uzasadnieniu zażalenia jego autor wskazał, że spółka złożyła obszerne wyjaśnienia oraz dokumenty potwierdzające jej sytuację formalną (zawieszenie działalności), prawno-finansową (egzekucje komornicze, brak majątku nadającego się do egzekucji) oraz finansową (bilanse, zestawienia zysków i strat). Skarżąca złożyła wniosek na urzędowym formularzu oraz przedstawiła opis swojej sytuacji, spełniając wszystkie kryteria formalne i merytoryczne do przyznania jej prawa pomocy. Spółka podkreśliła równocześnie, że jeśli z jej wniosku wynikały wątpliwości co do jej stanu finansowego i majątkowego, należało ją wezwać do dodatkowych wyjaśnień lub przedstawienia innych dokumentów źródłowych. Skarżąca nie podzieliła stanowiska sądu, że egzekucje komornicze i zajęcie przez organ egzekucyjny całości aktywów spółki, zawieszenie działalności gospodarczej oraz brak rachunków bankowych nie były wystarczającą przesłanką zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie spółka ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd sądu pierwszej instancji, że w niniejszej sprawie spełnienie wskazanego wymogu nie zostało wykazane. Za kluczową okoliczność w tym względzie należy uznać niezastosowanie się w pełni do wystosowanych do skarżącej wezwań o przedłożenie dodatkowych dokumentów źródłowych na poparcie jej twierdzeń o nieposiadaniu środków na poniesienie kosztów postępowania w sprawie. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W okolicznościach sprawy wezwanie takie było do spółki kierowane dwukrotnie. Akta sprawy świadczą o tym, że wypełnianie tych wezwań przez skarżącą było wybiórcze, tymczasem art. 255 p.p.s.a. nie daje stronie możliwości decydowania o tym, które z żądanych dokumentów dostarczyć. Celem trybu z art. 255 p.p.s.a. jest bowiem uzyskanie przez sąd pełni informacji na temat sytuacji majątkowej wnioskodawcy, tak by możliwe było dokonanie, na podstawie kompletnych danych, a nie tylko tych przedstawionych dobrowolnie przez – nieobiektywnego przecież – wnioskodawcę, oceny, czy spełnione zostały wymogi z art. 246 p.p.s.a., umożliwiające skorzystanie z instytucji prawa pomocy. Należy podkreślić, że w swym zażaleniu spółka nie zaprzecza temu, że wszystkich żądanych dokumentów nie przedłożyła, nie próbowała również wskazać na powody swego zaniechania w tym zakresie. Abstrahując nawet od wynikających z ustawy o rachunkowości obowiązków sporządzania dokumentacji finansowej (na które wskazał sąd pierwszej instancji) i związanej z tym nieskuteczności powoływania się na jej nieposiadanie, należy zwrócić uwagę na uchylanie się przez skarżącą od udokumentowania twierdzeń o zamknięciu rachunków bankowych (bądź ewentualnie przedstawienia wyciągów z tych rachunków). Już referendarz sądowy, w zarządzeniu z dnia 11 stycznia 2016 r. wezwał skarżącą m.in. do "nadesłania wyciągów z posiadanych rachunków bankowych za ostatnie cztery miesiące ewentualnie dokumentów potwierdzających wypowiedzenie umowy i zamknięcie rachunku". W odpowiedzi na to wezwanie spółka – ignorując wyraźnie wynikający z wezwania obowiązek przedłożenia odpowiedniej dokumentacji – ograniczyła się do oświadczenia o nieposiadaniu rachunków bankowych z uwagi na wypowiedzenie przez bank umowy ze względu na brak środków na opłacenie prowadzenia rachunku. Z kolei w reakcji na wezwanie z dnia 8 marca 2016 r., wystosowanie do skarżącej w związku z wniesieniem przez nią sprzeciwu, w którym żądano od spółki nadesłania m.in. dokumentów potwierdzających wypowiedzenie umowy i zamknięcie rachunków bankowych skarżącej albo wyciągów z posiadanych rachunków bankowych za ostatnie cztery miesiące, spółka przedstawiła odpis pisma do banku z dnia 29 marca 2016 r. (warto przy tym zaznaczyć, że brak jest na nim danych wskazujących na to, że pismo do banku dotarło), w którym zawarty był wniosek o wygenerowanie dla spółki: wyciągów bankowych za ostatnie 6 miesięcy, pisma potwierdzającego wypowiedzenia umów o prowadzenie rachunków, pisma potwierdzającego zamknięcie rachunków bankowych, zestawienia zajęć egzekucyjnych prowadzonych przeciwko skarżącej. W piśmie z dnia 31 marca 2016 r. skarżąca zobowiązała się, że niezwłocznie po otrzymaniu żądanej dokumentacji z banku przedstawi ją sądowi pierwszej instancji. Deklaracja ta pozostała gołosłowna, mimo upływu prawie półtora miesiąca od wniesienia pisma z dnia 31 marca 2016 r. do wydania postanowienia przez sąd pierwszej instancji. Co więcej, kwestia ta nie została w żaden sposób skomentowana przez skarżącą w obecnie rozpatrywanym zażaleniu, mimo że do jego złożenia (dnia 23 maja 2016 r.) upłynęły prawie dwa miesiące od sporządzenia pisma do banku. Powyższe oznacza, że – mimo dwukrotnie kierowanego do skarżącej wezwania o udokumentowanie bądź to przepływów na jej rachunkach bankowych, bądź to faktu zamknięcia tych rachunków – spółka uchyla się od wykazania, że nie posiada środków pieniężnych na należących do niej rachunkach bankowych. W takiej sytuacji nie sposób przyjąć, by na podstawie wybiórczo przedłożonej przez spółkę dokumentacji możliwe było dokonanie miarodajnej oceny sytuacji finansowej, w której znajduje się skarżąca, a tym samym stwierdzenie, czy spełnia ona przesłanki do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Już ta okoliczność świadczy o trafności odmowy zwolnienia skarżącej z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie, niezależnie od innych kwestii podniesionych w zaskarżonym postanowieniu. Skoro zatem to skarżącą obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się ona nie wywiązała, nie realizując w pełni wezwań kierowanych do niej w trybie z art. 255 p.p.s.a., a fakt ten nie był na etapie zażalenia w żaden sposób kwestionowany, należy uznać, że skarżąca nie wykazała, by błędna była konkluzja sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ze wskazanych przyczyn, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie.