II SA/Rz 913/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący NSA Jerzy Solarski /spr./ Sędziowie WSA Marcin Kamiński WSA Paweł Zaborniak Protokolant starszy sekretarz sądowy Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 marca 2016 r. sprawy ze skargi D. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie uznania za dłużnika alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] maja 2015 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: Kolegium), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.; dalej: K.p.a.) oraz art. 5 ust. 3 pkt 1 i 3a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2016 r., poz. 169; dalej: "ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów"), po rozpoznaniu odwołania D. S. od decyzji Wójta Gminy [...] z dnia [...] kwietnia 2015 r., nr [...] w sprawie uznania D. S. (dalej: "Skarżącego") za dłużnika alimentacyjnego uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu stwierdzone zostało, że Wójt Gminy [...] uznał Skarżącego za dłużnika alimentacyjnego uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych w okresie świadczeniowym 2014/2015 r., ponieważ wymieniony nie wywiązywał się ze zobowiązań alimentacyjnych przez okres ostatnich 6 miesięcy oraz nie zgłosił się w wyznaczonym terminie w celu przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego. W odwołaniu Skarżący wskazał, że niestawiennictwo na przeprowadzenie wywiadu nie było zawinione, gdyż nie odebrał awiza i nie miał świadomości o wysłanej do niego korespondencji. Po rozpoznaniu odwołania Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję i wskazało, że wezwanie o przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego zostało skierowane na prawidłowy adres, w związku z czym po dokonaniu dwukrotnej awizacji, przyjęto domniemanie jego doręczenia. Niestawiennictwo Skarżącego w wyznaczonym terminie było równoznaczne z uniemożliwieniem przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego, co stanowiło - wobec spełnienia drugiej przesłanki – bezskuteczności egzekucji, wystarczającą podstawę do uznania Skarżącego za dłużnika alimentacyjnego uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych. W skardze Skarżący ponownie podniósł, że nie stawił się na termin wyznaczony do przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego, ponieważ o nim nie wiedział. Ponadto zaprzeczył, by uchylał się od obowiązku płacenia alimentów. Stwierdził, że płaci tyle ile może, jest bezrobotny, podejmuje wyłącznie prace dorywcze. Podkreślił, że nie opuścił rodziny, zamieszkuje z nią pod jednym dachem. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i potrzymał stanowisko, że w sprawie doszło do doręczenia zastępczego wezwania do przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego. Wobec bezskutecznego upływu terminu wyznaczonego na jego przeprowadzenie należało przyjąć, że Skarżący uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu i tym samym uchyla się od obowiązku alimentacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga jest uzasadniona. 1. Stan faktyczny jest następujący: na podstawie decyzji Wójta Gminy [....] z dnia [...] października 2014 r., nr [...] przyznane zostało świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla A. S. i M. S. w wysokości po 400,00 zł miesięcznie na okres od 1 października 2014 r. do 30 września 2015 r. oraz decyzją z tej samej daty ([...]), na ten sam okres i w takiej samej kwocie, dla J. S. Nie jest kwestionowane, że egzekucja świadczeń alimentacyjnych względem Skarżącego jest bezskuteczna, przy czym w ocenie zobowiązanego, nie uchyla się on od obowiązków alimentacyjnych: nie opuścił rodziny, zamieszkuje z nią pod jednych dachem, spłaca alimenty w miarę swoich możliwości, zatrudniając się dorywczo, a na wywiad alimentacyjny nie stawił się ponieważ o nim nie wiedział. Z akt wynika, że wezwanie skierowane do Skarżącego, jako dłużnika alimentacyjnego, do osobistego stawiennictwa w Ośrodku Pomocy Społecznej [...] w celu przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego i złożenia oświadczenie majątkowego z daty 9 październik 2014 r., mimo dwukrotnego awizowania, nie zostało przez adresata odebrane. Wobec tego, po zawiadomieniu strony o wszczęciu postępowania w sprawie uznania za osobę uchylającą się od zobowiązań alimentacyjnych i odebraniu tego zawiadomienia w dniu w dniu 11 lutego 2015 r., organ I instancji decyzją z dnia 7 kwietnia 2015 r. uznał Skarżącego za dłużnika alimentacyjnego uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych w okresie zasiłkowym 2014/2015. Decyzja ta utrzymana została w mocy rozstrzygnięciem stanowiącym przedmiot skargi. 2. Podstawą materialnoprawną decyzji są przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 5 tej ustawy, organ właściwy dłużnika przekazuje komornikowi sądowemu informacje mające wpływ na skuteczność prowadzonej egzekucji, w szczególności zawarte w wywiadzie alimentacyjnym oraz oświadczeniu majątkowym dłużnika alimentacyjnego. 2. W przypadku gdy dłużnik alimentacyjny nie może wywiązać się ze swoich zobowiązań z powodu braku zatrudnienia, organ właściwy dłużnika: 1) zobowiązuje dłużnika alimentacyjnego do zarejestrowania się jako bezrobotny albo jako poszukujący pracy w przypadku braku możliwości zarejestrowania się jako bezrobotny; 2) informuje właściwy powiatowy urząd pracy o potrzebie aktywizacji zawodowej dłużnika alimentacyjnego. 3. W przypadku gdy dłużnik alimentacyjny uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego lub odmówił: 1) złożenia oświadczenia majątkowego, 2) zarejestrowania się w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny albo poszukujący pracy, 3) bez uzasadnionej przyczyny, w rozumieniu przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, przyjęcia propozycji odpowiedniego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wykonywania prac społecznie użytecznych, prac interwencyjnych, robót publicznych, prac na zasadach robót publicznych albo udziału w szkoleniu, stażu lub przygotowaniu zawodowym dorosłych - organ właściwy dłużnika wszczyna postępowanie dotyczące uznania dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych. Z unormowania tego wynika, że podstawą wszczęcia postępowania o uznanie dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od obowiązku alimentacyjnego jest bezskuteczność egzekucji oraz wystąpienie jednej z sytuacji, o których mowa w art. 5 ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Wszystkie wymienione w tym przepisie zachowania, tj. uniemożliwianie przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego, odmowa złożenia oświadczenia majątkowego, odmowa zarejestrowania się w urzędzie pracy, odmowa przyjęcia prac, wskazują na złą wolę oraz świadome działanie dłużnika, który celowo i w sposób zamierzony nie chce współdziałać z organami w celu wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego. Z powyższego wynika, że aby uznać daną osobę za uchylającą się od obowiązku alimentacyjnego muszą istnieć dowody na to, że świadomie i w sposób zamierzony zobowiązany unika współpracy z organami w celu realizacji obowiązków alimentacyjnych. Dodać też należy, że ostateczna decyzja o uznaniu dłużnika za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych jest podstawą wniosku o ściganie za przestępstwo niealimentacji określone w art. 209 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny ( Dz.U. Nr. 88, poz. 553, ze zm.). Jest to przestępstwo kierunkowe, popełnione z zamiarem bezpośrednim, tzn. sprawca musi chcieć je popełnić. 3. W rozpoznawanej sprawie organ I instancji przyjął, a organ odwoławczy ustalenia te, jak i wyciągnięte na ich podstawie wnioski zaakceptował, że spełniona została przesłanka z art. 5 ust. 3 pkt 1 ustawy. Skarżący w wyznaczonym terminie nie stawił się celem przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego i nie złożył oświadczenia majątkowego. Ze stanowiskiem tym nie można się zgodzić. Fakt doręczenia przez organ wezwania do stawienia się celem przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego i bezskuteczny upływ wyznaczonego w nim terminu nie może stanowić w każdym przypadku samodzielnej przesłanki do przyjęcia, że Skarżący uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego. O ile prawidłowe jest stanowisko organu, że w przypadku nieobecności adresata pozostawienie przesyłki w urzędzie pocztowym i zamieszczenie o tym informacji na drzwiach mieszkania (odpowiadające wymogom formalnym) wypełnia przesłanki doręczenia zastępczego, o tyle nie zwalnia to organu od podjęcia próby skutecznego przeprowadzenia dowodu i nie daje prawa do automatycznego przyjęcia, że Skarżący nie odbierając przesyłki, uniemożliwił przeprowadzenie wywiadu. Uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu, jak już wcześniej była o tym mowa, ma sprowadzać się do działania Skarżącego nacechowanego złą wolą i świadomym działaniem. Tymczasem w świetle stanowiska wyrażonego przez Skarżącego w odwołaniu, gdzie kategorycznie zaprzeczył otrzymaniu awiza, pojawiają się wątpliwości, czy Skarżący w rzeczywistości wiedział o nadanej do niego przesyłce. Okoliczność ta w ocenie Sądu nie pozwala, aby w tym przypadku przypisać Skarżącemu świadome unikanie przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego. W tym miejscu należy podzielić stanowisko prezentowane w orzecznictwie, że nagminne nieodbieranie przesyłki, czy stała nieobecność pod adresem zamieszkania może prowadzić do takich wniosków (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 lutego 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 3173/14, Centralna Baza Orzeczeń i Informacji o Sprawach cbois.nsa.gov.pl.). Sytuacja taka w rozpoznawanej sprawie jednak nie występuje. Z pism Skarżącego wynika, że stale mieszka pod wskazanym adresem, a akta sprawy pozwalają ustalić, że odebrał kierowane do niego w dniu 3 lutego 2015 r. zawiadomienie o wszczęciu postępowania o uznanie za dłużnika alimentacyjnego uchylającego się od obowiązku alimentacyjnego. Brak jest więc racjonalnych powodów aby przyjąć, że Skarżący celowo nie odebrał wezwania do stawienia się na przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego, skoro odebrał zawiadomienie o wszczęciu postępowania o uznaniu go za dłużnika uchylającego się od obowiązków alimentacyjnych oraz skierowaną do niego decyzję (k. 8 akt adm.). Zatem wobec postawionego przez Skarżącego zarzutu dotyczącego braku wiedzy o terminie wywiadu alimentacyjnego i wyrażeniu woli udziału w nim, automatyczne przyjęcie przez organy, że Skarżący na skutek bezskutecznego upływu terminu do przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego uniemożliwił jego przeprowadzenie, jest przedwczesne. Zauważyć również należy, że ani organ I instancji ani organ odwoławczy przed wydaniem decyzji nie uniemożliwiły Skarżącemu wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, który to obowiązek spoczywa na organach na podstawie art. 10 § 1 K.p.a. w zw. z art. 25 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Naruszenie powyższego przepisu ma istotne znaczenie w aspekcie podnoszonego zarzutu pozbawienia Skarżącego czynnego udziału w postępowaniu - nieprzeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego z jego udziałem. Organ odwoławczy utrzymując w mocy decyzję organu I instancji dotkniętą tymi wadami, naruszył art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. Podkreślić należy, że organ odwoławczy nie orzeka wyłącznie jako organ kasacyjny. Jest obowiązany ocenić prawidłowość zaskarżonej decyzji zarówno w granicach zarzutów przedstawionych w odwołaniu, jak również pod kątem przepisów prawa materialnego i procesowego, które mają zastosowanie w sprawie rozstrzygniętej zaskarżoną decyzją. Ocena nie powinna być jedynie formalna w znaczeniu przyjętym dla kasacyjnego modelu orzekania, lecz powinna być poprzedzona, o ile jest to konieczne dla sprawdzenia zasadności i poprawności decyzji, przeprowadzeniem stosownego postępowania wyjaśniającego. Organ odwoławczy ma obowiązek uwzględnić stan faktyczny stwierdzony w czasie wydania decyzji przez organ w pierwszej instancji, jak i zmiany stanu faktycznego, które zaszły pomiędzy wydaniem decyzji organu pierwszej instancji, a wydaniem decyzji w postępowaniu odwoławczym. Ponownie wskazać należy, że w odwołaniu Skarżący wyraźnie zaznaczył, że nie odebrał wezwania w celu przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego. W takiej sytuacji organ odwoławczy powinien był zlecić organowi I instancji w trybie art. 136 K.p.a. przeprowadzenie dodatkowego postępowania dowodowego – wywiadu alimentacyjnego, celem rozstrzygnięcia istotnego dla sprawy zagadnienia. Nie dokonując tego, uchybił przepisom procesowym – art. 138 § 1 pkt 1 i art. 136 K.p.a. Uchybienia tego nie może usprawiedliwiać powołana przez organ zasada szybkości postępowania. Zasadzie ekonomiki procesowej nie mogą ulegać pozostałe zasady postępowania, jak chociażby zasada pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa czy zasada wszechstronnego i wyczerpującego zebrania materiału dowodowego. Z uwagi na konieczność przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego, który ma istotne znaczenie dla sprawy oraz kierując się potrzebą zapewnienia stronie dwuinstancyjnego postępowania, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: P.p.s.a.), w zw. z art. 7, art. 10 § 1 i art. 77 § 1 K.p.a., w zw. z art 135 P.p.s.a., orzekł, jak w wyroku.