II GZ 847/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz po rozpoznaniu w dniu 13 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A. Sp. jawna z siedzibą w L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 12 maja 2015 r. sygn. akt I SA/Lu 544/15 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. Sp. jawna z siedzibą w L. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia zarzutów w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 12 maja 2015 r., sygn. akt I SA/Lu 544/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił A. Sp. jawna z siedzibą w L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia zarzutów w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej. Spółka we wniosku podała, że nie dysponuje kwotą, która mogłaby zostać wpłacona tytułem wpisu od skargi, wysokość jej kapitału zakładowego wynosi 200 zł, wartość środków trwałych to 27.389,12 zł, zaś strata z działalności gospodarczej za ostatni rok obrotowy wyniosła 689.316,18 zł. Z oświadczenia zawartego na urzędowym formularzu wynikało również, że spółka na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku posiadała na rachunku bankowym zadłużenie w kwocie 4.512.180,04 zł. Wobec stwierdzenia, że złożone oświadczenie nie jest wystarczające do oceny sytuacji majątkowej spółki, referendarz sądowy działając na podstawie art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.) wezwał spółkę do złożenia dokumentów i oświadczeń mających obrazować sytuację finansową zarówno samej spółki, jak i jej wspólników – A. D. i P. S. Na powyższe wezwanie spółka nie udzieliła odpowiedzi. W związku z powyższym referendarz sądowy postanowieniem z dnia 21 marca 2016 r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżąca złożyła sprzeciw od powyższego postanowienia, w którym podniosła, że w skardze przedstawiła swoją sytuację majątkową, a do złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy dołączyła szereg dokumentów na jej potwierdzenie. Stąd, zdaniem spółki, złożony wniosek zawiera wystarczające informacje do dokonania oceny jej kondycji finansowej. Wynika bowiem z niego w sposób nie budzący wątpliwości, że spółka nie posiada środków pozwalających na pokrycie jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego, a w związku z tym żądanie dodatkowych dokumentów nie było konieczne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, rozpoznając wniosek, stwierdził w pierwszej kolejności, że spółka jawna jest spółką osobową, co wynika z art. 4 pkt 1 i art. 22 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1030 ze zm. – powoływanej dalej jako k.s.h.), która z chwilą wpisu do rejestru staje się podmiotem prawa, ale nie uzyskuje osobowości prawnej. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., warunkiem przyznania spółce jawnej prawa pomocy w zakresie częściowym jest wykazanie, że nie ma ona dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Dla oceny zasadności przyznania prawa pomocy spółce jawnej istotne jest także to, że zgodnie z art. 22 § 2 k.s.h. każdy wspólnik spółki jawnej odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami. W sytuacji zatem, gdy spółka jawna nie ma dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania, to ze względu na odpowiedzialność wspólników tej spółki, należy przy ocenie zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, wziąć również pod uwagę sytuację majątkową samych wspólników. Brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych przez spółkę nie stanowi zatem wystarczającej podstawy do przyznania jej prawa pomocy. Konieczne jest bowiem uprzednie zbadanie, czy stan finansowy i majątkowy wspólników tej spółki pozwala na uiszczenie kosztów sądowych. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd I instancji uznał, że skarżąca nie wykazała, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przedstawione dokumenty: rachunek zysków i strat na dzień 31 grudnia 2013 r. wraz z bilansem, jednostronne rachunki zysków i strat za listopad i grudzień 2014 r. oraz styczeń 2015 r. dokumenty VAT 7 za listopad i grudzień 2014 r. wydruk z rachunku bankowego 30 marca 2015 r. oraz zajęcia wierzytelności z dnia [...] lipca 2014 r., [...] września 2014 r., [...] stycznia 2015 r. oraz zawiadomienie o wszczęciu postępowania w celu wykonania postanowienia o zabezpieczeniu, a także dołączone do sprzeciwu 3 deklaracje miesięczne na podatek od towarów i usług za grudzień 2015 i styczeń i luty 2016 r., wbrew stanowisku skarżącej, nie pozwalają bowiem na stwierdzenie, że spółka nie posiada wystarczających środków na pokrycie pełnych kosztów postępowania, sprowadzających się na obecnym jego etapie do kwoty 100 zł (a we wszystkich zawisłych przed Sądem I instancji sprawach łącznie 500 zł). Sąd I instancji podkreślił, że skarżąca była wzywana w trybie art. 255 p.p.s.a. do złożenia szeregu dokumentów i oświadczeń, które miały pozwolić na ustalenie rzeczywistej sytuacji finansowej spółki i jej wspólników, jednak na wezwanie to nie odpowiedziała, samowolnie uznając, że przedstawione przez nią dane są wystarczające dla oceny jej sytuacji finansowej. Sąd I instancji powołał się ponadto na pogląd orzecznictwa, zgodnie z którym przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych, powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego. Dlatego osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, lecz musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. Spółka złożyła zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie oraz przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów w całości, ewentualnie przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu spółka zarzuciła naruszenie art. 246 p.p.s.a. oraz art. 22 § 1 k.s.h. poprzez niewłaściwe zastosowanie. Uzasadniając swoje stanowisko spółka stwierdziła, że zgromadzenie dokumentacji księgowej spółki w krótkim czasie było niemożliwe z uwagi na to, iż spółka nie jest aktywnym podmiotem i nie posiada dostępnej na co dzień obsługi księgowości. Ponadto w sprzeciwie spółka zawarła aktualne dokumenty dotyczące jej sytuacji majątkowej. Skarżąca podniosła, że brak jest przepisu, który zobowiązywałby wspólników spółki jawnej do postawienia do dyspozycji spółki środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego, bądź zapłacenia ich za spółkę. To spółka jawna jest podmiotem postępowania w niniejszej sprawie, a zatem wspólnicy nie powinni być brani pod uwagę przy ustalaniu zakresu możliwości uiszczenia kosztów przez spółkę. Niezależnie od tego sytuacja spółki wpływa na sytuację wspólników w tak drastycznym stopniu, że badanie ich sytuacji majątkowej dodatkowo poza badaniem sytuacji spółki jest bezprzedmiotowe. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie, Sąd I instancji odmówił skarżącej spółce przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, przede wszystkim ze względu na nieprzedstawienie – mimo wezwania – dokumentów obrazujących sytuację majątkową spółki i jej wspólników. W szczególności skarżąca nie nadesłała umowy założycielskiej spółki, ewidencji jej środków trwałych, zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych wspólników spółki za lata 2014-2015, wyciągów ze wszystkich posiadanych przez wspólników rachunków bankowych, oświadczeń wspólników o posiadanym przez nich majątku oraz o ich comiesięcznych wydatkach. Z tej przyczyny nie było możliwe porównanie wysokości obciążeń finansowych, z jakimi spółka winna się liczyć w postępowaniu sądowym, z jej rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. W rozpoznawanej sprawie podmiotem ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy jest spółka jawna. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko Sądu I instancji, który powołał się na regulację art. 22 § 2 Kodeksu spółek handlowych, zgodnie z którą każdy wspólnik spółki jawnej odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką. Nawet w sytuacji gdy spółka jawna nie ma żadnych środków na pokrycie kosztów postępowania, to ze względu na odpowiedzialność wspólników tej spółki, należy przy ocenie zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, wziąć pod uwagę sytuację majątkową samych wspólników. Nieuzasadnione byłoby bowiem przyjęcie, że przy przyznaniu prawa pomocy spółce jawnej, sytuacja majątkowa wspólników nie ma znaczenia w przypadku wskazywania na brak po stronie tej spółki środków na pokrycie kosztów sądowych, jeżeli nie ulega wątpliwości, że wspólnicy odpowiedzialni są za zobowiązania spółki. Stawiałoby to wspólników spółki jawnej w postępowaniu w zakresie przyznania prawa pomocy w korzystniejszej sytuacji niż w innych postępowaniach (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lipca 2007 r., sygn. akt I FZ 305/07, dostępne na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo zatem zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że A. Sp. jawna nie wykazała w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Brak dokumentów, o których nadesłanie wzywano skarżącą spółkę, uniemożliwiał Sądowi I instancji ocenę, czy w przypadku skarżącej wystąpiły przesłanki do przyznania prawa pomocy. To z kolei oznaczało, że spółka nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Odnosząc się do zarzutu skarżącej, że nie miała wystarczająco dużo czasu, aby zebrać konieczną dokumentację, należy zauważyć, że spółka odebrała wezwanie do nadesłania dokumentów w dniu 19 lutego 2016 r., zaś postanowienie Sądu, odmawiające przyznania prawa pomocy, zostało wydane w dniu 12 maja 2015 r., a zatem niemal trzy miesiące po doręczeniu wezwania. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.