II SA/Bd 71/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) Sędziowie sędzia WSA Leszek Tyliński sędzia WSA Jarosław Wichrowski Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Kloska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 kwietnia 2016 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia [...] października 2015 r. nr [...]. II SA/Bd 71/16 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] 2015 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 12 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 pkt 7 i 10, art. 9 ust. 1, art. 19 ust. 1, art. 23, art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2015, poz. 859, ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania M. P. od decyzją Prezydenta G. z dnia [...] 2015 r., nr [...] ustalającej, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone na rzecz D. N. za okres od [...].2014 do dnia [...].2015 r. w łącznej wysokości [...] zł są świadczeniami nienależnie pobranymi i jednocześnie zobowiązującej M. P. do zwrotu należności, o której mowa wyżej wraz z odsetkami ustawowymi należnymi do czasu całkowitej spłaty zadłużenia, które za okres od dnia [...].2015 r. do dnia [...].2015 r. wynoszą [...] – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ II instancji wskazał, że okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczeń w okresie od [...].2014 r. do [...].2015 r. było podjęcie zatrudnienia przez córkę odwołującej się –N. P. od dnia [...].2014 r., o czym strona nie poinformowała organu I instancji. Podjęcie zatrudnienia przez N. P. spowodowało konieczność ponownego przeliczenia dochodu rodziny M. P., który wzrósł do [...] zł, przekraczając tym samym kryterium dochodowe przewidziane przepisami ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, wynoszące 725 zł. Oznacza to, że świadczenia wypłacone odwołującej się za okres od [...].2014 r. do [...].2015 r. były świadczeniami nienależnie pobranymi. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy na powyższą decyzję M. P. (dalej jako: skarżąca) zakwestionowała sposób obliczenia dochodu rodziny wskazując, że organ wliczył do dochodu rodziny kwotę odpowiadającą dochodowi jej córki z całego roku, zamiast z dwóch miesięcy. Skarżąca wskazała, że nie jest w stanie zwrócić pieniędzy, ponieważ ze swojego dochodu (najniższa krajowa) musi opłacić mieszkanie, utrzymać syna, który jest alergikiem i wymaga leczenia. Córka skarżącej nie jest w stanie jej pomóc, bo studiuje i wynajmuje mieszkanie w B. i musi sama zadbać o siebie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia niniejszej sprawy były przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. tj. z 2016 poz. 169 ze zm.). Zgodnie z art. 23 ust. 1 cyt. ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle natomiast art. 2 ust. 7 ilekroć w ustawie mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, e) (uchylona) f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję; W niniejszej sprawy organy orzekając o nienależnie pobranym świadczeniu z funduszu alimentacyjnego w oparciu o przesłankę z art. 2 ust. 7 pkt a ustawy, jednocześnie zobowiązały skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami. Wskazać w związku z tym należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęto, że przed wydaniem rozstrzygnięcia w przedmiocie zwrotu pobranego świadczenia konieczne jest uostatecznienie się decyzji uznającej to świadczenie za nienależnie pobrane. Oznacza to, że nie jest możliwe orzekanie w tych sprawach równocześnie, czyli w jednej decyzji. Z treści przytoczonych przepisów art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. wynika, iż obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko "nienależnym świadczeniem", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego", przy czym pojęcia te nie są tożsame. W orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się uwagę na konieczność rozróżnienia pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia pobranego nienależnie". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że się ono jemu nie należy (por. wyroki WSA w Poznaniu z dnia 24 stycznia 2013r., sygn. akt II SA/Po 782/12 oraz z dnia 22 października 2010r., sygn. akt II SA/Po 478/10 – orzeczenia dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl.) Pogląd o konieczności przeprowadzenia takiego rozróżnienia pojęciowego oraz o związanej z tym dopuszczalności orzekania o zwrocie świadczeń jedynie co do świadczeń nienależnie pobranych w powyższym rozumieniu, Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela. W konsekwencji za uprawniony uznaje wniosek, że do wydania decyzji o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane nie wystarczy ustalenie, że świadczenie zostało przyznane bez podstawy prawnej, bądź że ta podstawa prawna odpadła. Ustalenie tych okoliczności pozwala jedynie na wniosek, że świadczenie jest świadczeniem nienależnym. Natomiast dla zastosowania wskazanej przez organy podstawy prawnej (art. 2 pkt 7 lit. "a" ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów) niezbędne jest wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością ich "nienależności" - miała lub powinna mieć świadomość tego, że świadczenie jej nie przysługiwało. Innymi słowy dla skutecznego postawienia stronie zarzutu nienależnie pobranego świadczenia należy wykazać, że osoba uprawniona została prawidłowo poinformowana, jakie okoliczności powodują ustanie prawa do świadczeń. Dopiero takie ustalenie może być podstawą zobowiązania tej osoby do zwrotu pobranych świadczeń, na podstawie art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. Skoro obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń obciąża osobę, która przyjmowała świadczenia ze świadomością, że jej się one nie należały, to obowiązek ten determinowany jest uprzednim ustaleniem istnienia takiego stanu świadomości u podmiotu pobierającego świadczenie, co pozwala na skuteczne nałożenie obowiązku zwrotu. W kontrolowanej sprawie taki stan rzeczy nie występował, gdyż w obrocie prawnym nie istniała ostateczna decyzja o uznaniu za nienależne pobrane przez skarżącego świadczenia alimentacyjne. Godzi się przy tym także zauważyć, że podobne stanowisko - co do konieczności badania świadomości "nienależnego" (a więc w złej wierze) pobierania świadczeń przez beneficjenta, który ma zostać zobowiązany do ich zwrotu - wyrażane jest także w doktrynie, gdzie przyjmuje się, że "organ nie może orzekać o zwrocie nie zbadawszy uprzednio udziału winy strony w braku powiadomienia o zdarzeniach, które skutkują ustaniem bądź wstrzymaniem świadczenia" (por. A. Korcz-Maciejko, A. Brzeźna, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Warszawa 2014, art. 2 Nb 28, s. 38). Mając na uwadze powyższe ustalenia, niedopuszczalnym jako przedwczesnym, byłoby dokonywanie przez Sąd merytorycznej oceny, czy w okolicznościach niniejszej sprawy zasadne było przyjęcie przez organy, że przedmiotowe świadczenie, którego dotyczyły zaskarżone decyzje, zostało przez skarżącą pobrane "nienależnie" w rozumieniu art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 omawianej ustawy. W tym stanie rzeczy, wobec stwierdzonych powyżej naruszeń przepisów, należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.