I FZ 81/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Zirk-Sadowski, po rozpoznaniu w dniu 4 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia E. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 23 stycznia 2017 r. sygn. akt I SA/Wr 127/16 oddalające wniosek o wyłączenie sędziów w sprawie ze skargi E. Z. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia 27 listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z 23 stycznia 2017 r., I SA/Wr 127/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił wniosek E. Z. o wyłączenie sędziów. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca domagała się jego zmiany poprzez wyłączenie sędziów Barbary Ciołek oraz Katarzyny Radom od orzekania w sprawie, ewentualnie o uchylenie ww. postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W zażaleniu zarzucono naruszenie: - art. 19 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Ppsa) poprzez nieprawidłowe uznanie, że nie zachodzą okoliczności uzasadniające wątpliwości co do bezstronności ww. sędziów, będące podstawą do ich wyłączenia, - art. 20 § 1 poprzez nieprawidłowe przyjęcie, że pełnomocnik nie uprawdopodobnił przyczyny, dla której sędziowie mieliby ulec wyłączeniu, podczas gdy uczynił to w dostatecznym stopniu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W zażaleniu strona podtrzymuje twierdzenie, że udział ww. sędziów w rozpoznaniu analogicznej sprawy ze skargi małżonka skarżącej rzutuje na ich bezstronność w sprawie niniejszej w rozumieniu art. 19 Ppsa. Jak podniesiono w motywach zażalenia (s. 2), "sprawa małżonka skarżącej zakończyła się oddaleniem skargi", tymczasem "uprzednie orzekanie w tożsamej przedmiotowo sprawie niewątpliwie wpływa na bezstronność i obiektywizm ww. sędziów, którzy posiadają już wyrobiony pogląd odnośnie do stanu faktycznego i prawnego w niniejszej sprawie". Ta argumentacja trafnie została w zaskarżonym postanowieniu oceniona jako niezasadna. Jak zauważono (s. 2 uzasadnienia), "samo prowadzenie przez sędziego postępowania w sprawie dotyczącej małżonka strony skarżącej, nawet w sytuacji gdy przedmiotem danej sprawy są zagadnienia powiązane z rozstrzygniętą już uprzednio sprawą współmałżonka, nie może być skuteczną podstawą wniosku o wyłączenie sędziego." Pogląd ten jest zbieżny z orzecznictwem Sądu kasacyjnego, wedle którego "okoliczność, że sędzia prezentuje pogląd prawny w ocenie skarżącego dla niego niekorzystny, oraz że wydaje odmienne od jego oczekiwań rozstrzygnięcia, nie stanowi podstawy wyłączenia sędziego" (post. NSA z 13 lutego 2014 r., II OZ 149/14, CBOSA). "Prognozowany przez stronę postępowania sądowoadministracyjnego kierunek wykładni prawa, który może przyjąć skład orzekający wojewódzkiego sądu administracyjnego, nie może być uznany za obiektywną przesłankę wyłączenia sędziego w trybie art. 19 Ppsa (...) Instytucja wyłączenia sędziego służy zapewnieniu bezstronności postępowania sądowego, która może być wątpliwa nie na skutek przyjętego przez danego sędziego sposobu odczytywania prawa, ale pozamerytorycznych powodów sprzyjania jednej ze stron, którym może być np. osobisty związek z jedną ze stron" (post. NSA z 15 czerwca 2011 r., II FZ 218/11, CBOSA). Natomiast przyjęcie, jak tego domaga się strona, "że sędzia podlega wyłączeniu od rozpoznania sprawy tylko dlatego, że dokonał oceny prawnej w innych tożsamych przedmiotowo sprawach, byłoby naruszeniem zasady niezawisłości sędziowskiej i prowadziłoby do paraliżu sądownictwa. Z istoty sądowego rozstrzygania spraw wynika bowiem, że przynajmniej dla jednej ze stron postępowania określone orzeczenie sądowe lub wyrażony w nim pogląd jest niekorzystny, co – w razie przyjęcia poglądów prezentowanych w zażaleniu – uprawniałoby każdą niezadowoloną z rozstrzygnięcia stronę do żądania wyłączenia sędziów, którzy je podjęli od rozpoznania własnej sprawy, w której występowałby ten sam lub zbliżony problem prawny." Uwzględnienie stanowiska strony prowadziłoby też do wniosku, że "sędziowie, orzekając w tożsamych sprawach, nie kierują się za każdym razem oceną konkretnego przypadku i nie dokonują za każdym razem subsumcji przepisów prawa materialnego na gruncie ustalonego stanu faktycznego, lecz swoistym automatyzmem, co podważa przytaczaną wyżej zasadę niezawisłości sędziowskiej" (por. post. NSA z 30 maja 2012 r., I OZ 378/12, CBOSA). Podzielając cytowane poglądy na gruncie niniejszej sprawy zauważyć należy, że przywołane przez stronę skarżącą orzecznictwo nie jest adekwatne do analizowanego w niniejszej sprawie stanu faktycznego, jako że dotyczy ono orzekania przez sędziego dwukrotnie w tej samej sprawie w sensie materialnoprawnym, tj. obligatoryjnej przesłanki wyłączenia sędziego, określonej w różnych wariantach procesowych w § 1 pkt 6-7 i § 3 art. 18 Ppsa. Ta okoliczność wiadoma jest zresztą stronie postępowania, która wskazała na s. 2 in fine zażalenia, że "sytuacja w niniejszej sprawie jest do pewnego stopnia analogiczna do ponownego orzekania w tej samej sprawie", ponieważ wprawdzie "inny jest podmiot skarżący, jednakże stan faktyczny oraz prawny jest niemalże identyczny". Tymczasem dopatrywanie się w ww. sytuacjach analogii jest nieuprawnione. Czym innym jest bowiem orzekanie w różnych sprawach, nawet przedmiotowo zbieżnych, aniżeli ponowne rozstrzyganie tej samej sprawy w wyniku uruchomienia określonej procedury odwoławczej (bądź nadzwyczajnej), celem doprowadzenia do kontroli zapadłego orzeczenia przez niezależny, bezstronny i niezawisły skład orzekający w danej instancji (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Wprawdzie w obu wskazanych przypadkach pojawia się możliwość przedstawienia takiej samej bądź zbliżonej oceny prawnej, jednakże nie sposób pominąć, że mamy tu do czynienia odpowiednio z horyzontalnym i wertykalnym wymiarem orzekania. Okoliczność, że sędzia może podzielić, niezależnie od osoby skarżącego, w ramach przyznanej mu władzy dyskrecjonalnej zapatrywanie prawne prezentowane wcześniej w zbliżonej, czy nawet tożsamej przedmiotowo sprawie (aspekt horyzontalny), należy postrzegać właśnie jako jeden z przejawów jego niezawisłości i bezstronności, które to przymioty zakładają wszak nieuleganie żadnym wpływom czy naciskom i niesprzyjanie żadnej ze stron. Tymczasem w przypadku ponownego rozstrzygania danej sprawy (aspekt wertykalny) istnieje realne zagrożenie, że strona zostanie pozbawiona obiektywnej weryfikacji w stosownym trybie zapadłego orzeczenia, jako że sędzia będzie już dysponował określonym poglądem w tej konkretnej sprawie. Różnica między ww. przypadkami jest więc w istocie taka, jak pomiędzy realizacją prawa do sądu a jego naruszeniem. W konsekwencji nie sposób uznać za poprawne rozszerzające rozumienie pojęcia bezstronności prezentowane przez skarżącą, niejako utożsamiające ww., różniące się jakościowo stany faktyczne. Przyjęcie forsowanej w zażaleniu wykładni art. 19 Ppsa prowadziłoby ponadto do swoistego obejścia, czy też zatarcia różnic (odmiennych co do istoty celów) instytucji fakultatywnego wyłączenia sędziego oraz środków zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji sądowej (w szczególności skargi kasacyjnej od orzeczenia kończącego postępowanie). Pamiętać zatem należy, że "dla kwestionowania określonych poglądów prawnych wyrażanych w toku sądowej kontroli działalności administracji publicznej przez poszczególne składy sądów administracyjnych właściwa jest kontrola instancyjna, a nie instytucja wyłączenia sędziego" (por. ww. post. o sygn. I OZ 378/12). Z tych powodów postanowiono jak w sentencji, stosownie do art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa.