II FZ 608/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA: Grażyna Nasierowska, , , po rozpoznaniu w dniu 5 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 sierpnia 2016 r. sygn. akt III SA/Wa 1658/15 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi P. B. i M. B. na postanowienie Ministra Finansów z dnia 16 kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie skargi na czynności egzekucyjne postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 5 sierpnia 2016 r., sygn. akt III SA/Wa 1658/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania P. B. prawa pomocy w zakresie częściowym, w sprawie ze skargi P. B. i M. B. na postanowienie Ministra Finansów z dnia 16 kwietnia 2015 r., w przedmiocie skargi na czynności egzekucyjne. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż skarżący wnosząc o przyznanie prawa pomocy powołał się na brak znacznych dochodów, utrzymywanie się przede wszystkim ze stosunku pracy przy uprzednim funkcjonowaniu dobrze prosperującej firmy, obsługę zobowiązań. Wyjaśnił, że jego działalność gospodarcza opiera się obecnie na wynajmie części pomieszczeń służących w przeszłości wykonywaniu tej działalności. Do majątku zaliczył nieruchomość rolną o powierzchni ponad 57 ha i nieruchomości związane z prowadzoną działalnością gospodarczą. Podał zestawienie kosztów gospodarstwa domowego, wśród których wymienił gaz, prąd (460 zł), wodę, kanalizację (60 zł), koszty ogrzewania mieszkania (350 zł), telefon (100 zł), ubezpieczenie na życie (60 zł), pozostałe wydatki (1 200 zł). Skarżący wskazał źródła utrzymania i wysokość osiąganego dochodu swojego i żony. Ujawnił mianowicie, że z tytułu umowy o pracę uzyskuje dochód w wysokości 1 850 zł brutto, z tytułu renty inwalidzkiej 415,71 zł, zaś z działalności gospodarczej do maja 2016 r. poniósł stratę w wysokości 51 932,14 zł. Żona skarżącego w 2015 r. uzyskała dochód w wysokości 4 773,32 zł. Wyjaśnił, że z uwagi na egzekucję rachunek bankowy nie wykazuje obrotów i bank nie przesyła mu wyciągów. Skarżący przedstawił ewidencję środków trwałych, zeznania podatkowe, zestawienie wysokości kredytów, deklaracje VAT, księgę przychodów i rozchodów, spis wydatków, oświadczenie o nieruchomościach. Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy w wymienionym na wstępie postanowieniu z dnia 5 sierpnia 2016 r. Sąd pierwszej instancji wskazując na okoliczności faktyczne sprawy, uznał iż brak jest podstaw dla pozytywnego załatwienia wniosku skarżącego, albowiem nie wyjaśnił on w sposób szczegółowy i wystarczający swojej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych. Przede wszystkim nie udokumentował wyciągów z rachunków bankowych. Z nadesłanych materiałów nie wynika też czy na posiadanych gruntach rolnych skarżący prowadzi działalność rolniczą. Jako źródła utrzymania wskazał bowiem jedynie stosunek pracy skarżącego, jego rentę inwalidzką oraz działalność gospodarczą. Sąd zauważył, iż nie wiadomo czy do gruntów tych otrzymują dopłaty, a jeśli tak to w jakiej wysokości. Skarżący nie udokumentował także wysokości bieżących wydatków gospodarstwa domowego. Wskazał jedynie, że wynoszą one 2 300 zł. Sąd podkreślił, iż skarżący dysponuje znacznym majątkiem, w tym nieruchomościami, co obrazuje ewidencja środków trwałych. Nadto jest on w stanie wygospodarować odpowiednie kwoty pieniężne na obsługę zobowiązań kredytowych o charakterze cywilnoprawnym. W zażaleniu na postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie i nadanie sprawie biegu, w uzasadnieniu wskazując, że "Pokrzywdzony nie ma szans walczyć "o swoje" na legalnej drodze prawnej. Nasze dochody drastycznie spadły z powodu zamknięcia nie prawnego firmy przez Prokuratora Prokuratury Rejonowej w K. Jesteśmy "bici" z każdej strony i nawet walka o swoje jest dla nas zamknięta z uwagi na barierę finansową". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Słusznie Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący nie spełnił warunków do przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej p.p.s.a.). Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tymczasem okoliczności, na których skarżący oparł swój wniosek o przyznanie prawa pomocy nie świadczą o spełnieniu tego warunku. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W świetle art. 243 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. postępowanie w przedmiocie prawa pomocy jest postępowaniem wnioskowym, podejmowanym na wniosek osoby, w której interesie jest wypełnienie przesłanek przyznania tego prawa. Zgodnie z tym przepisem prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Oznacza to, że wyłączona jest na gruncie omawianej instytucji zasada oficjalności, czyli działania sądu z urzędu, więc to wnioskodawca winien przekonać sąd administracyjny o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej i ją odpowiednio uwiarygodnić, sąd zaś ma dokonać jedynie oceny przedstawionej sytuacji. Niewątpliwie im bardziej wnioskodawca zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zasadniczo zależy, od tego jak sąd oceni to, co zostanie przez stronę wykazane. Strona wnosząca o przyznania prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji wykorzystał swoje prawo nadane mu w art. 255 p.p.s.a. i wezwał skarżącego o nadesłanie dodatkowych dokumentów, a także wskazał jakie to mają być dokumenty. Czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący wezwany do uzupełnienia oświadczenia winien z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie, skarżący mimo wezwania, nie przedłożył żadnych żądanych dokumentów. Skoro skarżący nie przedstawił żądanych dokumentów, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości jaka jest jego sytuacja majątkowa, to Sąd pierwszej instancji miał pełne podstawy ocenić jego wniosek jako niezasadny, bowiem nie mógł przeprowadzić pełnej analizy posiadanych przez niego środków. W takiej sytuacji skarżący powinien liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że wykazał przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Przyznanie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający. Nie sposób przyjąć, że sąd, będący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy dysponentem środków publicznych, będzie decydował o sfinansowaniu udziału strony w postępowaniu sądowoadministracyjnym, opierając się na nieprecyzyjnych i fragmentarycznych danych przedstawionych przez wnioskodawcę. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący nie przedstawiając rzetelnie wszystkich informacji, pozbawił w ten sposób sąd możliwości wnikliwej i szczegółowej oceny jego sytuacji materialnej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji właściwie ocenił wniosek skarżącego oraz prawidłowo przedstawił przesłanki, którymi kierował się przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Słusznie Sąd pierwszej instancji zauważył, iż informacje, które skarżący ujawnił nie dawały podstaw do przyznania prawa pomocy na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Trafnie Sąd wskazał, iż skarżący dysponuje znacznym majątkiem, w tym nieruchomościami. Jak wynika z ewidencji środków trwałych na 2016 r., skarżący posiada m.in. cztery samochody, motocykl, ciągnik, cysterny. Już sam fakt posiadania znacznego majątku przemawia za tym, iż Sąd pierwszej instancji zasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Trzeba pamiętać, na co już wyżej zwrócono uwagę, że instytucja prawa pomocy jest swoistą formą dotowania przez Skarb Państwa podmiotów, które ze względu na nadzwyczaj trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść w pełni wymaganych prawem kosztów postępowania, a brak środków finansowych stanowi przeszkodę uniemożliwiającą im dochodzenie swych praw przed sądem. Należy również podkreślić, że argumentem w niniejszej sprawie nie może być powołanie się przez skarżącego na konieczność spłaty zaciągniętych zobowiązań. Sam bowiem fakt spłacania obciążających skarżącego kredytów nie może spowodować automatycznie zwolnienia strony z ponoszenia kosztów sądowych. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się bowiem stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne, w tym raty kredytów, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowadministracyjnego. Reasumując, analiza możliwości płatniczych skarżącego doprowadziła Sąd pierwszej instancji do słusznego wniosku, że nie istnieją przesłanki przemawiające za obciążeniem Skarbu Państwa kosztami prowadzonego przez skarżacego postępowania sądowoadministracyjnego. W świetle opisanych okoliczności za usprawiedliwioną należało uznać ocenę Sądu pierwszej instancji, że przedstawione przez skarżącego dane nie dawały podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a., należało orzec jak w sentencji.