I FZ 21/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Hieronim Sęk, po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 5 czerwca 2017 r., sygn. akt III SA/Gl 364/16 o odrzuceniu skargi kasacyjnej M. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 20 grudnia 2016 r., sygn. akt III SA/Gl 364/16 w sprawie ze skargi S. sp. z o.o. w likwidacji w D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 10 lutego 2016 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia: oddalić zażalenie. 1. Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2016 r., sygn. akt III SA/Gl 364/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę S. sp. z. o.o. w likwidacji z siedzibą w D. (dalej: Spółka) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. (dalej: Dyrektor IS) z dnia 10 lutego 2016 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług. 2. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną pismem z dnia 19 kwietnia 2017 r. wniósł M. M., który był likwidatorem Spółki do momentu jej wykreślenia z Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego (zob. karty: 180 i 184 w związku z kartą 20 i 35 akt sądowych). Dla Naczelnego Sądu Administracyjnego oczywistym bowiem było, że podmiotem od którego pochodziła ta skarga kasacyjna nie mogła być nieistniejąca już Spółka. 3. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 5 czerwca 2017 r., sygn. akt III SA/Gl 364/16, odrzucił "skargę kasacyjną od wyroku Sądu z dnia 20 grudnia 2016 r." Wprawdzie w tenorze i rubrum postanowienia nie podano wprost jakiego podmiotu skarga kasacyjna została odrzucona, ale jedynym tego rodzaju środkiem procesowym znajdujących się w aktach sądowych był ów środek pochodzący od M. M. Sporządzony on przy tym został przez adwokata, na podstawie pełnomocnictwa udzielonego przez M. M. (karty 180-183 akt sądowych). W konsekwencji przyjąć należało, że Sąd odrzucił skargę kasacyjną M. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 20 grudnia 2016 r., sygn. akt III SA/Gl 364/16. Niepełna redakcja tej części postanowienia sądowego dała się tak właśnie odczytać także w kontekście uzasadnienia w nim zawartego. W motywach wyjaśniających powody rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji wskazał mianowicie, że: - postępowanie likwidacyjne wobec Spółki zostało zakończone w dniu 21 czerwca 2016 r., gdy wykreślono ją z Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego; - w orzecznictwie sądowym jednolicie przyjmuje się, że prawomocne wykreślenie spółki z o.o. z takiego Rejestru oznacza definitywne zakończenie bytu tej osoby prawnej, skutkujące w procesie następczą utratą zdolności sądowej, a więc zdolności do występowania w postępowaniu sądowoadministracyjnym jako strona; - w przypadku rzeczonego wykreślenia nie ma innego podmiotu (następcy prawnego), który mógłby przejąć aktywa i pasywa spółki; - skarga kasacyjna złożona przez (byłego - przyp. NSA) likwidatora Spółki, tj. M. M. podlegała odrzuceniu jako skarga kasacyjna wniesiona niezgodnie z art. 173 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, z późn. zm.; dalej: P.p.s.a.), albowiem ów likwidator nie mógł zostać uznany za następcę prawnego Spółki. 4. Na powyższe postanowienie M. M. (a nie nieistniejący podmiot S. sp. z o.o. w likwidacji w D., jak wadliwie określono w zarządzeniu z dnia 31 stycznia 2018 r. o przedstawieniu zażalenia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu - karta 246 akt sądowych), reprezentowany przez adwokata, pismem z dnia 20 czerwca 2017 r. wniósł zażalenie. W zażaleniu domagał się uchylenia postanowienia i zasądzenia na swoją rzecz, jako podmiotu posiadającego interes prawny, kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw (karty 197-200 akt sądowych). Sądowi pierwszej instancji zarzucił naruszenie: 1) art. 32 w związku z art. 50 § 1 w związku z art. 173 § 2 P.p.s.a. przez ich niewłaściwe zastosowanie i odrzucenie skargi (kasacyjnej - przyp. NSA) likwidatora Spółki na skutek błędnego przyjęcia, iż nie miał on legitymacji do jej wniesienia, gdyż nie jest następcą prawnym Spółki, podczas gdy niezależnie od następstwa prawnego Spółki prawo do złożenia skargi kasacyjnej ma podmiot uprawniony do wniesienia skargi, którym jest każdy kto ma w tym interes prawny, zaś interes prawny M. M. do zaskarżenia wyroku wskazano w uzasadnieniu skargi kasacyjnej; 2) art. 178 P.p.s.a. przez niezasadne zastosowanie i odrzucenie skargi kasacyjnej likwidatora Spółki bez zbadania jego interesu prawnego, w następstwie czego Sąd nie dokonał wstępnej analizy w zakresie dyspozycji art. 179a P.p.s.a.; 3) art. 179 względnie art. 179a P.p.s.a. przez "nieprzekazanie skargi do Sądu II instancji" po rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy prawnej skarżącemu oraz zaniechanie samokontroli zapadłego wyroku, w następstwie czego w obiegu prawnym ostał się wyrok dotknięty nieważnością postępowania, która to nieważność zgodnie z art. 183 § 1 i art. 186 P.p.s.a. poddawana jest pod rozwagę Sądu z urzędu. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie - jak zostało już wyżej wyjaśnione - złożone zostało przez M. M. od postanowienia o odrzuceniu jego skargi kasacyjnej. Było jednak pozbawione usprawiedliwionych podstaw i dlatego podlegało oddaleniu. 5.2. Według art. 173 § 2 P.p.s.a. skargę kasacyjną może wnieść strona, prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka. W myśl art. 32 w postępowaniu w sprawie sądowoadministracyjnej stronami są skarżący oraz organ, którego działanie jest przedmiotem skargi. Zgodnie zaś z art. 178 P.p.s.a. wojewódzki sąd administracyjny odrzuci na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną wniesioną po upływie terminu lub z innych przyczyn niedopuszczalną, jak również skargę kasacyjną, której braków strona nie uzupełniła w wyznaczonym terminie. 5.3. W realiach niniejszej sprawy skarga kasacyjna (karty 180-182 akt sądowych) została wniesiona przez M. M. - byłego likwidatora Spółki. Ta ostatnia na skutek wykreślenia jej z Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego utraciła byt prawny (data uprawomocnienia wykreślenia - 21 czerwca 2016 r.) Jednocześnie z akt sądowych wynika, że M. M. nie był stroną postępowania sądowoadministracyjnego zakończonego wyrokiem z dnia 20 grudnia 2016 r., sygn. akt III SA/Gl 364/16, ani jego uczestnikiem. Stronami tego postępowania sądowego był organ podatkowy oraz S. sp. z o.o. w likwidacji w D. W imieniu tej ostatniej wniesiono skargę na decyzję Dyrektora IS i to ta Spółka do czasu utraty bytu prawnego była stroną skarżącą. Z kolei M. M. wyłącznie reprezentował ową Spółkę w wówczas prowadzonym postępowaniu sądowym jako jej likwidator, korzystając z pomocy zawodowego pełnomocnika (adwokata). M. M. nie mógł więc być następcą prawnym wykreślonej Spółki, co trafnie przyjął Sąd pierwszej instancji. M. M. wadliwie wskazał, że w art. 286 § 1 i § 2 Kodeksu spółek handlowych uregulowano kwestię następstwa prawnego. Przepisy te odnoszą się bowiem do podziału majątku pozostałego po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli upadłej spółki, a nie następstwa prawnego upadłego podmiotu. Z chwilą wykreślenia spółki z o.o. z rejestru następuje jej rozwiązanie (por. art. 272 i art. 289 § 1 K.s.h.), a zatem nie jest możliwe wstąpienie w ogół jej praw i obowiązków. 5.4. Kwestia interesu prawnego ma znaczenie z punktu widzenia możliwości zaskarżenia aktu/orzeczenia. O tym jednak, czy dany podmiot ma takowy interes prawny decyduje zasadniczo norma prawa materialnego, na której oparto zaskarżony akt/orzeczenie. M. M. nie powołał żadnej argumentacji świadczącej o istnieniu własnego interesu prawnego w zaskarżeniu decyzji Dyrektora IS. Swój interes prawny upatrywał wyłącznie w zaskarżeniu wyroku Sądu pierwszej instancji, a identyfikował go poprzez okoliczności związane z faktycznym opłaceniem skargi na decyzję nią objętą. Wskazał mianowicie, że w momencie uiszczania wpisu od skargi Spółka już nie istniała, a środki finansowe pochodziły od niego. Zatem obecnie uważał, że ma interes prawny w tym, aby odzyskać (poprzez uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji) "utracony" wpis od skargi. Przedstawione w zażaleniu motywy odnosiły się do sfery faktów, pomijały zaś zupełnie normy prawa materialnego, które jako jedyne mogłyby w tej sprawie potwierdzić interes prawny M. M. w zaskarżeniu wyroku. Wyjaśnić więc należało, że stroną skarżącą według sposobu wyrokowania przyjętego przez Sąd pierwszej instancji była "S. Sp. z o.o. w likwidacji w D." - tak uznał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w dacie wydania wyroku (zob. karta 115 akt sądowych), a nie M. M. Nie mógł on zatem mieć interesu prawnego w zaskarżeniu wyroku Sądu pierwszej instancji (nawet jeżeli wydano go w warunkach nieważności), gdyż to nie M. M. był jego adresatem (beneficjentem); wyrok ten nie dotyczył więc jego praw i obowiązków, lecz samej Spółki. 5.5. Nie sposób było podzielić tych zapatrywań zażalenia, które dotyczyły braku dokonania przez Sąd pierwszej instancji wstępnej analizy w zakresie dyspozycji art. 179a P.p.s.a. i w konsekwencji braku stwierdzenia z urzędu nieważności postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach nie mógł badać sprawy w tym zakresie przed sprawdzeniem elementów formalnych skargi kasacyjnej (por. art. 173 § 2 w związku z art. 178 P.p.s.a.) W pierwszej bowiem kolejności Sąd zobligowany jest do kontroli formalnej skargi kasacyjnej. Dopiero po stwierdzeniu dopuszczalności skargi kasacyjnej może przejść do zbadania, w ściśle określonym zakresie, jej merytorycznej zasadności albo oceny prawem przewidzianych kwestii z urzędu. Odwrotne uznanie, tzn. że etap autokontroli powinien poprzedzać kontrolę formalną, prowadziłoby do wniosków nieuzasadnionych przepisami prawa. Otóż w takiej sytuacji wyrok Sądu pierwszej instancji mógłby podważać każdy podmiot (nawet nie mający ze sprawą żadnego związku), który tylko wywiódłby od niego skargę kasacyjną. 5.6. W świetle powyższych uwag wszystkie z zarzutów zażalenia okazały się niezasadne. Sąd pierwszej instancji prawidłowo odrzucił skargę kasacyjną M. M., gdyż środek ten nie został wniesiony przez podmiot będący stroną postępowania zakończonego wyrokiem z dnia 20 grudnia 2016 r., sygn. akt III SA/Gl 364/16, albo następcą prawnym tego podmiotu, ani też przez podmiot mający interes prawny w zaskarżeniu takiego wyroku, który wydano w stosunku do Spółki. 5.7. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ab initio w związku z art. 197 § 1 i § 2 oraz art. 198 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.