II OSK 2657/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz Sędzia NSA Barbara Adamiak Sędzia del. WSA Tamara Dziełakowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 17 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej S. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 19 maja 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 115/16 w sprawie ze skargi S. G. na decyzję Wojewody Łódzkiego z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania 1. uchyla zaskarżony wyrok, 2. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] 3. zasądza od Wojewody Łódzkiego na rzecz skarżącej S. G. kwotę 217 (dwieście siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 19 maja 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 115/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę S. G. na decyzję Wojewody Łódzkiego z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie wymeldowania. Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i prawne: Wnioskiem z dnia 1 września 2015 r. I. N. wystąpiła o wymeldowanie S. G. z pobytu stałego w lokalu nr [...] przy ul. S. wskazując w uzasadnieniu, że jej matka dobrowolnie opuściła lokal w dniu 13 czerwca 2015 r. i przeniosła się do swojej drugiej córki, która mieszka w Łodzi przy ul. W. Do wniosku załączona została kopia aktu notarialnego Rep. A Nr [...] z dnia 4 marca 2009 r., dotyczącego nabycia przez wnioskodawczynię spółdzielczego własnościowego prawa do przedmiotowego lokalu nr [...] przy ul. S. Decyzją z dnia [...] listopada 2015 r. Prezydent Miasta Łodzi orzekł o wymeldowaniu skarżącej zgodnie z wnioskiem. W uzasadnieniu wskazał, że skarżąca opuściła lokal w następstwie konfliktu rodzinnego z wnioskodawczynią i swoje centrum życiowe skoncentrowała w lokalu należącym do drugiej córki. Pomimo deklarowanego zamiaru powrotu do miejsca zameldowania skarżąca oświadczyła, że z uwagi na zachowanie pozostałych użytkowników przedmiotowego lokalu nie zamierza tam mieszkać. Fakt opuszczenia miejsca stałego zameldowania i przeniesienie się do lokalu położonego przy ul. W. potwierdziły przeprowadzone kontrole meldunkowe. Od powyższej decyzji odwołanie wniosła S. G. podnosząc, że 1997 r. w porozumieniu z córką I. N. dokonała zamiany swojego mieszkania i mieszkania córki na jeden większy lokal położony przy ul. S., gdzie zamieszkała wraz z nią i jej rodziną. W następstwie powstałego konfliktu rodzinnego skarżąca skorzystała z pomocy drugiej córki, u której zamieszkała, jednakże uznaje swoje prawo do przedmiotowego lokalu, do którego w każdej chwili może wrócić. Zaskarżoną decyzją Wojewoda Łódzki utrzymał decyzję organu I instancji w mocy wskazując, że w sprawie bezsporne jest, iż z uwagi na konflikt rodzinny w czerwcu 2015 r. skarżąca opuściła miejsce zameldowania, zabierając swoje rzeczy osobiste i przeniosła swoje centrum życiowe do innego lokalu. Pomimo zarzucanego przymusowego opuszczenia mieszkania, strona nie podjęła żadnych środków prawnych w celu przywrócenia utraconego stanu posiadania. Zdaniem organu odwoławczego powyższe okoliczności wypełniają przesłankę określoną w art. 35 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz.U. z 2015 r. poz. 388 ze zm.) i uzasadniają wymeldowanie skarżącej z pobytu stałego w przedmiotowym lokalu. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów procedury administracyjnej, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego i wniosła o uchylenie decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu strona ponowiła dotychczasową argumentację, co do okoliczności zamiany mieszkań oraz przyczyn powstania konfliktu między nią a jej córką wskazując, że jej zdaniem zamiarem wnioskodawczyni wymeldowania jest przejęcie całego mieszkania, czego organy administracji nie wzięły pod uwagę. Ponadto nie uwzględniono, że opuszczenie przez nią lokalu nie było dobrowolne. Skarżąca nigdy nie zabrała wszystkich swoich rzeczy, nadal posiada klucze do mieszkania i każdorazowo, kiedy wystąpi potrzeba, przebywa w spornym lokalu - pomimo szykan ze strony córki i jej rodziny. Wskazała także, że złożyła zawiadomienie o popełnianiu wobec niej przestępstwa znęcania się, co spowoduje zmianę stanu faktycznego w relacjach pomiędzy nią a wnioskodawczynią. W odpowiedzi na skargę Wojewoda Łódzki wniósł o jej oddalenie argumentując, jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Oddalając skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej jako "P.p.s.a.") Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi stwierdził, że organ nie naruszył przepisów prawa materialnego, jak również procesowego w stopniu, który miałby istoty wpływ na wynik sprawy, a ustalone w sprawie okoliczności świadczą o tym, że wystąpiły przesłanki określone w art. 35 ustawy o ewidencji ludności, uzasadniające wymeldowanie skarżącej z pobytu stałego. Zdaniem Sądu I instancji zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala bowiem na stwierdzenie, że przedmiotowy lokal nie stanowi centrum życiowego skarżącej, gdyż zostało ono przeniesione do lokalu należącego do drugiej córki strony, a opuszczenie miejsca stałego zameldowania było dobrowolne i trwałe. Jednocześnie z materiału tego wynika, że skarżąca życzy sobie eksmisji w stosunku do siebie i przyznania jej lokalu socjalnego, w którym mogłaby samodzielnie funkcjonować oraz że nie podejmowała żadnych czynności w celu przywrócenia utraconego posiadania lokalu. W tym zakresie Sąd podkreślił, że nawet ustalenie w dacie orzekania o wymeldowaniu, że sama przyczyna opuszczenia lokalu nie była dobrowolna, to jednak następne trwałe przeniesienie centrum życiowego do innego lokalu, bez podejmowania jakiejkolwiek czynności prawnej by odzyskać możliwość zamieszkiwania w opuszczonym lokalu, stwarza sytuację prawną zobowiązującą organ administracji do wymeldowania takiej osoby z dawniej zajmowanego lokalu, skoro obowiązku meldunkowego sama nie dopełniła. Sąd stanął na stanowisku, że za równoznaczną z dobrowolnym opuszczeniem lokalu należy uznać sytuację, w której osoba w nim zameldowana została z niego usunięta przez dysponenta lokalu, ale nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych w postaci: powództwa cywilnego o przywrócenie naruszonego posiadania albo o eksmisję, umożliwiających powrót do lokalu, których podjęcie doprowadziłoby do uznania działań dysponenta lokalu za bezprawne. W skardze kasacyjnej S. G. domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 141 § 4 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. przez ich niezastosowanie i ustalenie, że organy w sposób prawidłowy zebrały i oceniły materiał dowodowy, pomimo przeprowadzenia postępowania z naruszeniem przepisów art. 7 w zw. z art. 75, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 75 § 1 k.p.a., a tym samym niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, w efekcie zaś bezpodstawne przyjęcie za udowodnione jakoby skarżąca dobrowolnie opuściła przedmiotową nieruchomość. Zdaniem skarżącej w sprawie brak było podstaw do orzeczenia o jej wymeldowaniu, bowiem okoliczności opuszczenia przez nią lokalu, tj. zachowywanie członków rodziny córki uniemożliwiające jej niezakłócone zamieszkiwanie, wykluczają przyjęcie dobrowolności. Opuszczenie lokalu nie było także trwałe, gdyż skarżąca wzięła ze sobą tylko rzeczy osobiste, a znaczną część wyposażenia, garderoby i przedmiotów codziennego użytku pozostawiła w dotychczas zajmowanym pokoju. Zwróciła przy tym uwagę, że okoliczności opuszczenia lokalu każą uznać za oczywiste, że została do tego zmuszona, a to usuwa konieczność wykazania, że wszczęła i zakończyła postępowania zmierzające do odzyskania naruszonego posiadania. Skarżąca zarzuciła także, że Sąd I instancji błędnie ustalił stan faktyczny i uznał za nieistotny ten materiał dowodowy, który wskazywał na przyczyny i okoliczności opuszczenia przez skarżącą lokalu. Wskazała, że Sąd nie dostrzegł braków prowadzonego przez organy postępowania dowodowego, w szczególności w zakresie nieustalenia zakresu uprawnień skarżącej do lokalu, co miało znaczenie dla rozstrzygnięcia kwestii dobrowolności opuszczenia mieszkania i faktycznego braku woli posiadania w nim centrum życiowego. Ustosunkowując się do skargi kasacyjnej, uczestniczka postępowania I. N. podniosła, że w sprawie były badane przesłanki dobrowolności i trwałości opuszczenia lokalu, a w toku postępowania dowodowego nie wykazano żadnych okoliczności świadczących o przymusie wywieranym na skarżącą, aby ten lokal opuściła. Zwróciła też uwagę, że wątpliwości skarżącej w zakresie ustaleń faktycznych i prawidłowego wnioskowania na ich podstawie, winny być ewentualnie kwestionowane przez zarzut naruszenia prawa materialnego. Nadto, zdaniem uczestniczki, badanie stanu prawnego nieruchomości, w której zameldowana jest dana osoba, w toku postępowania o jej wymeldowanie, nie jest powiązane z przedmiotem tego postępowania. Dlatego też powoływanie się przez skarżącą na przysługujące jej uprawnienia cywilnoprawne jest pozbawione podstaw. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego, Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych, naruszenia przepisów postępowania ( podstawa kasacyjna z art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), będąc związany granicami skargi kasacyjnej. Zasadny okazał się zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., bowiem oceniając postępowanie dowodowe przeprowadzone w sprawie uznać należało, że sposób zebrania materiału dowodowego, dobór dowodów oraz jego ocena dokonana przez organy administracji, a następnie zaakceptowana przez Sąd I instancji, naruszają wskazane w skardze kasacyjnej art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Rację ma skarżąca, która wskazuje, że w toku postępowania wyjaśniającego nakierowanego na zbadanie spełnienia przesłanek wskazanych w art. 35 ustawy o ewidencji ludności w kontekście zaistniałego stanu faktycznego, organy nie ustaliły wszystkich istotnych okoliczności. W szczególności badając przesłankę dobrowolności opuszczenia przez nią lokalu, organy przedwcześnie powołały się na okoliczność niepodjęcia przez skarżącą środków prawnych zmierzających do przywrócenia naruszonego posiadania. Podkreślić należy, że podejmowanie decyzji o wymeldowaniu danej osoby w trybie art. 35 ustawy o ewidencji ludności winno być oparte na wszechstronnym wyjaśnieniu wszystkich okoliczności związanych z opuszczeniem przez osobę miejsca stałego zameldowania. Jedynie bowiem takie zachowanie, które wskazuje na brak zamiaru dalszego zamieszkiwania w danym lokalu i świadczące o skoncentrowaniu swych interesów życiowych w innym miejscu może uzasadniać jej wymeldowanie. Z sytuacją taką nie mamy jednak do czynienia w niniejszej sprawie, a błędna ocena organów w tym zakresie została wadliwie zaakceptowana przez Sąd I instancji. Zarówno orzeczenie Sądu I instancji, jak i rozstrzygnięcia organów administracji błędnie oceniły bowiem, że niepodjęcie przez skarżącą kroków w celu przywrócenia utraconego posiadania poprzez złożenie powództwa cywilnego, świadczy o dobrowolności opuszczenia przez nią lokalu. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym rzeczywiście wyrażany jest pogląd, który Naczelny Sąd Administracyjny podziela, że nawet jeżeli przyczyna opuszczenia lokalu nie była dobrowolna, to następne trwałe przeniesienie centrum życiowego do innego lokalu, bez podejmowania jakiejkolwiek czynności prawnej by odzyskać możliwość zamieszkiwania w opuszczonym lokalu, stwarza sytuację prawną zobowiązującą organ do wymeldowania danej osoby z dawniej zajmowanego lokalu. O dobrowolnym opuszczeniu lokalu można więc mówić wówczas, gdy dana osoba nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych umożliwiających powrót do lokalu lub gdy podjęte środki okazały się nieskuteczne. Tymczasem w niniejszej sprawie tak organy jak i Sąd I instancji przyjęły, że skarżąca nie podjęła we właściwym terminie określonych środków prawnych zmierzających do umożliwienia jej powrotu do lokalu. Wnioski te zostały jednak oparte na błędnie ustalonym stanie faktycznym, gdyż jak bezspornie wynika z materiału dowodowego skarżąca opuściła przedmiotowy lokal w czerwcu 2015 r., zaś decyzja organu I instancji wydana została w dniu [...] listopada 2015 r. Rozpoznając więc zawisłą przed nim sprawę o wymeldowanie i stwierdzając fakt dobrowolności opuszczenia lokalu m.in. z uwagi na niepodjęcie przez skarżącą środków prawnych związanych z przywróceniem posiadania, organ pominął, że zgodnie z art. 344 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie o przywrócenie stanu poprzedniego i o zaniechanie naruszeń wygasa, jeżeli nie będzie dochodzone w ciągu roku od chwili naruszenia, tj. w niniejszej sprawie - od momentu opuszczenia przez skarżącą spornego lokalu. Czas ten nie minął więc ani w dacie orzekania przez organy administracji, ani przez Sąd I instancji, zatem nie można było ocenić spełnienia przesłanki dobrowolności na podstawie tej okoliczności. Dodatkowo nie w każdym przypadku rezygnacja z dochodzenia przywrócenia utraconego posiadania wskazuje na pogodzenie się i zaakceptowanie stanu przymuszenia do trwałego opuszczenia miejsca zameldowania. W sytuacji jaka zaistniała w niniejszej sprawie opuszczenie lokalu przez skarżącą spowodowane było konfliktem rodzinnym jaki wytworzył się na tle wzajemnych rozliczeń finansowych i wspólnego korzystania z lokalu. Tym niemniej ani organy, ani Sąd I instancji nie zwróciły uwagi, że tylko od woli skarżącej posiadającej w dalszym ciągu i klucze do lokalu, i część swoich rzeczy zależy czy i kiedy do niego powróci. Nie ma znaczenia, że w którymś momencie postępowania skarżąca wyznała, że zależy jej na eksmisji w celu uzyskania mieszkania socjalnego. Skarżąca ma ponad 80 lat i w lokalu, którego dotyczy sprawa mieszkała wraz z jedną z córek i jej rodziną od 2009 r. kiedy to na skutek zamiany mieszkań zrezygnowała z własnego mieszkania. W sytuacji konfliktowej zdecydowała się wyprowadzić do drugiej córki. Nie ma podstaw do przyjęcia, że konflikt w rodzinie ma charakter stały i skutkował trwałym opuszczeniem lokalu w którym mieszkała wiele lat. Skoro skarżąca nadal zachowuje i klucze do lokalu i posiada w nim swoje rzeczy, to nie ma powodu do uznania, że sytuacja taka nie ma charakteru czasowego. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 P.p.s.a oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 P.p.s.a uchylił zaskarżony wyrok i uwzględnił skargę, uchylając wydane przez organy obu instancji decyzje. Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią ocenę prawną wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu sprowadzającą się do przyjęcia, że nie została spełniona niezbędna w świetle art. 35 ustawy o ewidencji ludności przesłanka do wymeldowania skarżącej z lokalu nr [...] przy ulicy S. O kosztach postępowania sądowego poniesionych przez skarżącą do momentu przyznania jej prawa pomocy rozstrzygnięto stosownie do art. 200 P.p.s.a. Jeżeli chodzi natomiast o zawarte w skardze kasacyjnej żądanie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu z tytułu reprezentowania skarżącej w postępowaniu kasacyjnym, to żądanie takie należy zgłosić do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi stosownie do przepisu art. 254 § 1 P.p.s.a.