I GZ 17/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Zbigniew Czarnik po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia L. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 grudnia 2016 r., sygn. akt V SA/Wa 1342/16 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z dnia [...] lipca 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 15 grudnia 2016 r., sygn. akt V SA/Wa 1342/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA lub Sąd I instancji) odmówił L. L. (dalej: skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym. Sąd I instancji wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe i posiada mieszkanie o pow. 62 m2. Skarżący wskazał również, że osiąga miesięczny dochód w wysokości 1.000 zł z tytułu wynajmu mieszkania. W uzasadnieniu wniosku pokreślił, że nie mieszka wspólnie z żoną, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej. Skarżący zaznaczył, że jest osobą bezrobotną, jego rachunki bankowe zostały zamknięte, zaś składniki majątku, w tym posiadana nieruchomość (mieszkanie), zostały zajęte przez organy egzekucyjne. Aktualnie mieszka w lokalu, do którego nie posiada tytułu prawnego, zaś właściciel tego mieszkania żąda, aby je opuścił. Ponadto skarżący wskazał, że ma dwóch synów (mieszkających z żoną) i stara się uczestniczyć w ich wychowaniu m.in. poprzez "łożenie na ich utrzymanie", na co nie pozwala mu jednak obecny stan jego dochodów. Zarządzeniem z dnia [...] października 2016 r. wezwano skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W odpowiedzi na wezwanie skarżący wyjaśnił, że czynsz jaki pobiera z tytułu wynajmowania mieszkania, jest jedynym źródłem jego dochodu, przy czym od listopada nie będzie już go otrzymywał, ponieważ najemca zakończył umowę z końcem października. Skarżący podniósł, że jest osobą bezrobotną, jednakże nie zrejestrował się jeszcze w urzędzie pracy, nie korzysta i nigdy nie korzystał z pomocy społecznej. Mieszka sam, nie otrzymuje środków finansowych od żony, nie ma wiedzy na temat jej dochodów i majątku. Miesięczne wydatki skarżącego związane z mieszkaniem, wyżywieniem i ubraniem wynoszą 600-700 zł, zaś pozostałą kwotę przeznacza na dojazdy do miejsca zamieszkania synów oraz na ich utrzymanie. Skarżący wskazał, że jego rachunki bankowe zostały zamknięte i nie może przedstawić zaświadczenia bankowego w tym przedmiocie, ponieważ jest ono odpłatne, a on nie posiada środków na jego opłacenie. Jednocześnie dodał, że pełnomocnik reprezentuje go nieodpłatnie. Do pisma załączył kopie zeznania podatkowego za 2014 r. oraz rozstrzygnięć organów podatkowych wydanych w toku prowadzonych wobec niego postępowań podatkowych. Zdaniem Sądu I instancji (rozpoznającego sprawę wskutek sprzeciwu złożonego przez skarżącego od postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] listopada 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie) skarżący nie wykazał spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Sąd I instancji zaznaczył, że skarżący w żaden sposób nie udokumentował faktu zakończenia umowy najmu z końcem października, stanowiącej główne źródło jego dochodu. W konsekwencji Sąd I instancji uznał oświadczenia skarżącego za nierzetelne, budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na ich podstawie dokonać właściwej oceny jego sytuacji materialnej. L. L. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie domagając się jego zmiany i przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie ewentualnie jego uchylenia i przekazania sprawy WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz.U. 2016, poz. 718 ze zm. (dalej: p.p.s.a.) przez odmowę zwolnienia go od konieczności uiszczenia opłaty od skargi, w sytuacji gdy z przedstawionych dokumentów i oświadczeń jednoznacznie wynika zasadność jego wniosku. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że z uwagi na swoją sytuację finansową nie jest w stanie ponieść wysokich kosztów niniejszego postępowania. Podkreślił, że dokumenty nie są jedynym sposobem "wykazania" jego sytuacji finansowej, zaś głównym i podstawowym środkiem dowodzącym sytuacji finansowej są oświadczenia składane przez skarżącego. W ocenie skarżącego, przedstawione przez niego dokumenty i oświadczenia jak najbardziej pozwalają ocenić jego sytuację majątkową i zestawić ją z wysokością wpisu od przedmiotowej skargi. Skarżący podkreślił ponadto, że sprawa wprost dotyczy tylko jego majątku osobistego, a nie majątku żony, a w związku z tym żona nie ma najmniejszych podstaw, aby uczestniczyć w przedmiotowej sprawie, nawet w zakresie dotyczącym jedynie uiszczenia za skarżącego wpisu od skargi. W ocenie wnoszącego zażalenie, w każdym uzasadnionym przypadku jeżeli koszty sądowe miałyby stanowić tamę do sądowego rozpatrzenia sprawy, sąd jest obowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które umożliwi stronie realnie prowadzenie sprawy przed sądem. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przedmiotowej sprawie Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając przede wszystkim, że nie było możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, bowiem skarżący mimo wezwania nie przedstawił wszystkich dokumentów obrazujących jego aktualną sytuację majątkową. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy, uznając, że skarżący nie wykazał w sposób należyty braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności niektórych z tych oświadczeń. Mimo wezwania skarżący nie przedłożył bowiem w szczególności wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych oraz kont i lokat w tym dewizowych, bądź w przypadku ich likwidacji dokumentu potwierdzającego ten fakt wraz z historią rachunku z ostatnich 3 miesięcy. Złożone przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenia, że nie ma środków na bieżące utrzymanie i że jego rachunki bankowe zostały zajęte przez organy egzekucyjne mogło budzić wątpliwości, skoro z oświadczeń tych wynikało, że skarżący - mieszkając w Warszawie - utrzymuje się z miesięcznego dochodu w wysokości 1000 zł a z treści akt administracyjnych wynika, że kontrolowane decyzje zostały wydane w związku z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą generującą co do zasady znaczne przychody (związaną z obrotem paliwami). W takiej sytuacji całkowicie zasadne i uprawnione było wezwanie skarżącego na podstawie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia określonych dokumentów źródłowych, które pozwalałyby na zweryfikowanie oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Brak nadesłania tych dokumentów (przede wszystkim wyciągów zawierających historię operacji na rachunkach bankowych z ostatnich miesięcy oraz dokumentu potwierdzającego oświadczenie o zamknięciu tychże rachunków) uniemożliwiał ocenę rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Wobec tego trafnie Sąd I instancji uznał, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, jako wykazanie wystąpienia przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogły zostać uznane wyłącznie oświadczenia skarżącego o jego trudnej sytuacji finansowej i niektóre dokumentów, do wezwania których został wezwany, skoro w kontekście okoliczności wynikających z akt sprawy (jak choćby faktu wypracowania przez skarżącego w 2014 r. przychodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości ponad 4 mln zł) oświadczenia te budziły wątpliwości, zaś wyjaśnienie tych wątpliwości poprzez przedłożenie stosownych dokumentów leżało w interesie skarżącego. Usprawiedliwieniem dla odmowy przedstawienia tych dokumentów nie może być podnoszona przez skarżącego okoliczność, że z ich uzyskaniem wiążą się koszty. W takich okolicznościach sprawy Sąd I instancji zgodnie z prawem uznał, że skarżący nie wykazał, że w jego przypadku wystąpiła przesłanka przyznania prawa pomocy określona w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Na koniec zauważyć należy, że trafna jest konkluzja zażalenia, że w sytuacji, gdy koszty sądowe miałyby stanowić tamę do sądowego rozpatrzenia sprawy, to obowiązkiem sądu jest takie rozstrzygniecie o kosztach sądowych, które zapewni stronie realny dostęp do sądu. Podkreślić jednak trzeba, że do naruszenia prawa do sądu mogłoby dojść wówczas, gdyby sąd odmówił stronie przyznania prawa pomocy mimo ustalenia, że strona nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. Tymczasem w niniejszej sprawie do takiego ustalenia nie doszło, bowiem skarżący nie przedstawił Sądowi I instancji wszystkich dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez niego oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.