II OZ 90/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Teresa Kobylecka, po rozpoznaniu w dniu 8 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia R. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia z 20 grudnia 2016r. sygn. akt IV SA/Po 458/16 w pkt 1) zwalniające R. P. od kosztów sądowych w zakresie wpisu od zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 11 października 2016r. odmawiające wyłączenia referendarza sądowego, w pkt 2) odmawiające przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie oraz w pkt 3) odrzucające zażalenie na zarządzenie z dnia 15 listopada 2016r. w sprawie ze skargi R. P. na decyzję W. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 30 marca 2016r. nr ... w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 20 grudnia 2016 r., IV SA/Po 458/16 zwolniono R. P. od kosztów sądowych w zakresie wpisu od zażalenia z dnia 4 listopada 2016r. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 11 października 2016r. odmawiające wyłączenia referendarza sądowego D. M. (pkt 1), odmówiono prawa pomocy w pozostałym zakresie (pkt. 2) oraz odrzucono zażalenie na zarządzenie z dnia 15 listopada 2016r. (pkt 3.) W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wskazał, że R. P. działając w imieniu własnym i M. P. wniósł skargę na decyzję W. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 30 marca 2016r. nr ... w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego. Po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 500 zł. R. P. złożył w imieniu własnym, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata i radcy prawnego (k. 24-25 akt). Powyższy wniosek nie zawierał wypełnionych poz. 3.3-3.6 i poz. 5-11 formularza. R. P. działając w imieniu własnym ponowił powyższy wniosek składając kolejny formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy (k. 30-33). W uzasadnieniu wniosku skarżący w sposób ogólnikowy wskazał, że jest osobą bezdomną, samotną i korzystającą z jadłodajni Caritasu. W rubrykach odnoszących się do stanu rodzinnego oraz majątkowego wpisał: "Nie mam", "Nie dotyczy" lub "Brak". Wśród zobowiązań wnioskodawca wskazał na zadłużenie w wysokości 350 000 zł. i wypowiedziane kredyty w wysokości 100 000 zł. Zarządzeniem z dnia 23 sierpnia 2016r. pozostawiono bez rozpoznania wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony przez M. P. Sprzeciw od powyższego zarządzenia w imieniu własnym wniósł R. P. wraz z kolejnym złożonym w imieniu własnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w całości, w którym wskazał okoliczności podnoszone wcześniej. W powyższym piśmie R. P. złożył również wniosek o wyłączenie referendarza sądowego z powodu wątpliwości co do jego bezstronności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 4 października 2016r. odrzucił sprzeciw R. P. (działającego w imieniu własnym) od zarządzenia referendarza sądowego z dnia 23 sierpnia 2016r. pozostawiającego bez rozpoznania wniosek M. P. Odrębnym postanowieniem z dnia 4 października 2016r. odrzucono również skargę M. P. Postanowieniem z dnia 11 października 2016r. Sąd odmówił wyłączenia referendarza sądowego. Pismem z dnia 19 października 2016r. (k. 76) R. P. działając w imieniu własnym wniósł zażalenia na postanowienia Sądu z dnia 4 października 2016r. domagając się ich uchylenia. W piśmie tym wnioskodawca wniósł również o wyłącznie sędziego oraz złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy w całości, podnosząc w jego uzasadnieniu okoliczności tożsame z podnoszonymi wcześniej. R. P., wniósł również zażalenie na postanowienie Sądu z dnia 11 października 2016r. wraz z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w całości. Celem rozpoznania wszystkich złożonych przez skarżącego wniosków o przyznanie prawa pomocy, zarządzeniem z dnia 15 listopada 2016 r. (doręczonym w dniu 30 listopada 2016r.), w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 - dalej p.p.s.a.), skarżący został zobowiązany do uzupełnienia oświadczeń majątkowych pod rygorem rozpoznania wniosków w oparciu o zgromadzony dotychczas materiał dowodowy. R. P. nie odpowiedział na powyższe wezwanie, lecz wniósł na nie zażalenie. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z art. 258 §1 p.p.s.a. czynności w zakresie przyznania prawa pomocy co od zasady wykonuje referendarz sądowy. Ustawodawca w art. 258 §4 p.p.s.a. wskazał jednak, że czynności te w szczególnie uzasadnionych przypadkach może wykonywać sąd. Mając powyższe na uwadze, uwzględniając okoliczność, iż skarżący wniósł zażalenie od postanowienia o odmowie wyłączenia referendarza sądowego, co na obecnym etapie wyklucza wydanie orzeczenia przez referendarza sądowego stwierdzono, że w sprawie zachodzą okoliczności uzasadniające zastosowanie trybu wskazanego w art. 258 § 4 p.p.s.a. Sąd argumentował, że na podstawie art. 245 § 1-3 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie m.in. adwokata. Z kolei prawo pomocy z zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki regulujące przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej zawarte są w art. 246 §1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., zgodnie z którymi przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje w przypadku gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym Sąd przyznaje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy jest więc szczególną formą pomocy państwa przyznawanej osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej uniemożliwiającej lub ograniczającej dostęp do sądu. Przy czym, chodzi o trudną sytuację materialną danej osoby lub rodziny, ale uwzględniającą także odniesienia obiektywne, tzn. sytuację na rynku pracy, poziom wynagrodzeń i świadczeń z tytułu ubezpieczenia społecznego oraz poziom życia większości rodzin. W ocenie Sądu I instancji, R. P. nie wykazał w wiarygodny sposób, że spełnia przesłanki do przyznania mu wnioskowanego prawa pomocy. Z okoliczności znanych z urzędu oraz informacji zamieszczonych w serwisach internetowych instytucji państwowych wynika, że wnioskodawca lub podmioty prawa handlowego reprezentowane przez skarżącego w latach 2004-2015 nieprzerwanie zgłaszały do systemu dopłat rolniczych grunty o pow. od 100ha do prawie 700ha (treści wniosków pomocowych przekazywanych do Sądu wraz ze skargami). Niemniej na potrzeby licznych postępowań o przyznanie prawa pomocy skarżący deklaruje, że nie prowadzi działalności rolniczej oraz nie posiada żadnego majątku. Z informacji znanych z urzędu wynika również, że do sądów administracyjnych wpływają skargi jeszcze innych spółek prawa handlowego, które reprezentowane są przez R. P. (A. Sp. z o.o., P. W. Ś. Sp. z o.o., A. sp. z o.o.). W ocenie Sądu I instancji składanie w niniejszej sprawie licznych zażaleń na wydane w sprawie orzeczenia wraz z kolejnymi wnioskami o przyznanie prawa pomocy, przy świadomym po stronie skarżącego braku wyjaśnienia sytuacji finansowej stanowi nadużycie prawa, mając na uwadze fakt, że negatywne dla skarżącego rozstrzygnięcie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w części objętej zażaleniem na postanowienie o odmowie wyłączenia referendarza sądowego, od którego winien być pobrany wpis sądowy, przy opisanej wyżej postawie skarżącego uniemożliwi rozpoznanie ewentualnych kolejnych wniosków o przyznanie prawa pomocy składanych przez skarżącego, będzie generować koszty związane z wydawaniem kolejnych orzeczeń, ich wysyłką do stron, czy też wysyłką akt do Naczelnego Sądu Administracyjnego stwierdzono, że zasadnym jest przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie obejmującym wpis sądowy od zażalenia wskazanego w sentencji postanowienia. Wydając przedmiotowe orzeczenie uwzględniono fakt, że Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 17 maja 2016r. sygn. akt II OZ 477/16 zaakceptował szczególną ocenę przesłanek w zakresie przyznania prawa pomocy w sytuacji nadużycia przez skarżącego prawa do Sądu. Mając na uwadze fakt, iż skarżący zakresem złożonych w sprawie wniosków o przyznanie prawa pomocy objął również przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu jak również zwolnienie od kosztów sądowych (w tym od wpisu sądowego) Wojewódzki Sad Administracyjny podkreślił, że zwalniając częściowo skarżącego od kosztów związanych z wpisem od konkretnego zażalenia, nie uznano, że skarżący wyjaśnił swą sytuację finansową i wykazał, że spełnia przesłanki do przyznania mu wnioskowanego prawa pomocy. Skoro bowiem strona, przy uzasadnionych wątpliwościach co do stanu majątkowego, uchyla się od przedłożenia dodatkowych oświadczeń oraz przedstawienia dokumentacji wskazanej w wezwaniu sądowym, to powinna liczyć się z tym, że orzekający w sprawie nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Brak współpracy ze strony wnioskodawcy skutkuje bowiem uznaniem, iż nie wykazał on zaistnienia przesłanek koniecznych dla przyznania mu prawa pomocy (por. post. NSA z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). Z tych względów, na podstawie art. 246 §1 pkt 1, art. 255 oraz art. 258 § 4 p.p.s.a. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu zwolnił R. P. od kosztów sądowych w zakresie wpisu od zażalenia z dnia 4 listopada 2016r. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 11 października 2016r. odmawiające wyłączenia referendarza sądowego Damiana Mataczyńskiego oraz odmówił prawa pomocy w pozostałym zakresie. Nadto mając na uwadze, iż nie przysługuje zażalenie na zarządzenie wzywające do wyjaśnienia sytuacji majątkowej, Sąd na podstawie art. 178 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., odrzucił zażalenie na zarządzenie z dnia 15 listopada 2016r. W zażaleniu na powyższe postanowienie R. P. wniósł o jego uchylenie oraz o zwolnienie skarżącego od uiszczenia kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika. Strona argumentowała, że jej sytuacja życiowa jest trudna z uwagi na bezdomność, wzrost zadłużenia i ciężką chorobę. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, jako nieposiadające usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zw. dalej p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Uregulowana w art. 243-263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny zwolnił R. P. od kosztów sądowych w zakresie wpisu od zażalenia z dnia 4 listopada 2016r. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 11 października 2016r. odmawiające wyłączenia referendarza sądowego Damiana Mataczyńskiego i odmówił prawa pomocy w pozostałym zakresie. Nadto odrzucił zażalenie R. P. na zarządzenie z dnia 15 listopada 2016r wzywające skarżącego do uzupełnienie złożonych wniosków o przyznanie prawa pomocy poprzez przesłanie wymienionych w zarządzeniu dokumentów. Odmowę przyznania prawa pomocy Sąd I instancji uzasadnił brakiem wykazania, że skarżący spełnia ustawową przesłankę warunkującą przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena Sądu I instancji była prawidłowa. Skarżący, składając kolejne wnioski o przyznanie prawa pomocy, nie wyjaśnił swojej sytuacji materialnej, ograniczając się jedynie do składania oświadczeń o braku środków finansowych, nie popartych żadnymi obiektywnymi i weryfikowalnymi dokumentami. Należy zatem zgodzić się z Sądem I instancji, że informacje podane przez R. P. są niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, a nadto budzą wątpliwości co do ich wiarygodności. Nienadesłanie dokumentów, o które skarżący został wezwany spowodowało niewypełnienie obowiązku współdziałania z sądem, uniemożliwiając tym samym ustalenie podstawy faktycznej wnioskowanego uprawnienia procesowego. W konsekwencji uznać należy, że nie zaistniała możliwość rzetelnej i wnikliwej oceny wniosku pod kątem spełnienia przesłanek uzasadniających przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odnosząc się do podniesionej przez Sąd I instancji kwestii nadużycia prawa wskazać należy, że do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych, niż przewidziane przez ustawodawcę. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to winno być jednak wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, Prokuratura i Prawo, 2007/11/49; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005/5/81). Stwierdzić należy, że o ile sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Sąd, będący dysponentem środków publicznych, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżącego, postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez podatników. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd I instancji ocena, że działania procesowe skarżącego stanowią przykład nadużycia prawa do sądu i jako takie nie zasługują na ochronę, jest prawidłowa i skutkować winna odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny, prawidłowo przeanalizował stan faktyczny sprawy i prawidłowo stwierdził, że z argumentacji strony nie wynika, by nie było możliwe wygospodarowanie środków koniecznych do poniesienia kosztów postępowania w przedmiotowej sprawie. Słusznie również Wojewódzki Sąd Administracyjny upatruje w działaniach skarżącego, polegających na wielokrotnym składaniu w sprawie wniosków o przyznanie prawa pomocy, znamion nadużycia prawa tym bardziej, że wymienione przez Sąd I instancji okoliczności, poddają w wątpliwość zgodność z prawem składanych przez skarżącego oświadczeń o sytuacji majątkowej (por. postanowienie NSA z dnia 17 maja 2016r., sygn. akt II OZ 477/16). Nadto Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, że na zarządzenie wzywające do wyjaśnienia sytuacji majątkowej zażalenie nie przysługuje. Zatem zasadnie Sąd I instancji odrzucił zażalenie na zarządzenie z dnia 15 listopada 2016r. Z przytoczonych powyżej powodów, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie, mając na uwadze art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a. ----------------------- 7